Written by
- Rempuia R. Lutmang

RAIPUAR LEH NAU PAI

Vanglaini, June 09, 2020, phêk 4-naah khan, “National Green Tribunal (NGT) chuan May 27-a sai raipuar thih dan chhui chiangtu tur committee an din thu sawiin…” tih leh “Sai hi postmortem a nih hnuah, nau a pai tih hriat chhuah a ni bawk,” tih a chuang a. Heta ‘sai raipuar’ tih leh ‘nau a pai’ tih hian June 09 la la hian chai zui a hlawh hle mai a. A chai zuitute thu leh hla ṭhenkhat hi en teh ang:

“Raipuar tih chu mihringah chauh kan hmang ṭhin, ran leh ramsa chu nau pai kan ti.” 
“Raipuar tih hi hmanlai chuan s^wn pai sawina a ni a; nu leh pa k^ra mi chu nau pai an ti ṭhin.” 
“Sai a nih chuan ‘rai lai’ tih emaw, ‘nau pai’ tih emaw a dik ang, raipuar tih chu a dik lo.” 
“Mihring pawh ni se raipuar tih hi ṭawngkam mawi lo a ni, rai tih mai a tawk.”

Khitiang khi an thu leh hla tumtlang deuh a ni a. Ṭawng hi a duhtui pâwl an awm reng a, ṭawng hman duhdah lutuk vengtûah an ṭha hle. Amaherawhchu, mi ṭawngkam kan sawisel hmain ṭawng hi engtin nge kan hman ṭhin tih chhût hmasak a ngai. A nih loh chuan kan hriat dân chauh emaw, kan duh dân b$k emaw kha kan lo kal vungpui hlurh hlurh thei a. Chutiang chu kan nih leh lawi si chuan ṭawng humhalhtu ni loin a tibuarchuartu kan ni thei.

A hmasa berin ‘râi’ tih hi lo sawi ta i la. Hmeichhiain nau an pai hian ‘râi’ tih an ni a, ‘nau pai’ tih hi chu ‘râi’ sawifiahna mai a ni; a ṭawngkam pangngai chu ‘râi’ a ni. Chutiang tho chuan ran leh ramsaa a nûin no an pai chuan ‘râi’ tih a ni leh chiah bawk, ‘no pai’ tih chu ‘rai’ awmze sawifiahna ni leh bawk. Mihringin ‘nau’ an pai a, ran leh ramsain ‘no’ an pai a, chu chu ‘râi’ tih a ni.

Mihring leh ran/ramsa chauh hi râi thei an ni lo a, buh a râi thei a, luang a râi thei a, thing pawh a râi thei a, ‘nau/no’ erawh chu an hring ve lo.

‘Râipuar’ han tih pawh hi a hmanna bik a awm chuang lo a. 'Sáwn pâi tihna' tihte phei chu tu pa zu khawn chang lo thu mai mai bâk a ni lo ang. ‘Râi’ tih hi a thlûk hniama kan hman chuan hetiang hian a awm thei a, “Zâra’n Mathani a râi,” ti ta se, tu nge Zâra chu hre loin tu nge Mathani tih pawh chu hre chuang lo mah ila, Zâra chuan pawmlai nei lo Mathani a râi tih a chiang mai a, nupa an ni lo tih kan hre nghal thei. Kan ṭawngkam azirin kawh a nei mai chauh a ni. Hmeichhia an han râi a, an dulah a lo lang chhuak a, a rawn puar a, dul kiar ni loin ‘raipuar’ an ni ta a, ‘sáwn’ an nih leh nih loh lam a hril lo. 

A nih leh kan pi leh pute’n ‘raipuar’ an sawiin ‘sâwn pai’ an tihna a ni zel kher em? A nih a rinawm loh hle. A. Thanglura chuan rambuai lai, March 4, 1966-a thil thleng he ti hian a sawi a, “Mi ṭhenkhatin rit phur chunga an nu leh pate kal ṭha thei lo khawpa tar leh zûr tawhte an buaipui laiin khang hunlaia dinhmun sáng chelhteho zingah pawh khan mahni nupui raipuar luah thingtlang kawnga lo chhawm chhet chhet leh thir thingrem nak puar pawp pawp khawpa lo chhipchhuante pawh an awm a,” a ti a (Zoram Politic Lumlet Dan); ani hi December 3, 1926-a piang a ni a, tunlai mi chu a ni lo, ‘mahni nupui raipuar’ tih a hmang.

Mi ṭhenkhat chuan ‘raipuar’ tih hi mâwi loin an hria a, mahni leh mahni ‘raipuar’ han intih phei chu tih miah an ngai lo a, Pi Mali Sawmi (“i” diah duah hi, ṭul teh tuarh lo e) erawh chuan February 11, 2020 khan Bhutila Kaporche status FB status-ah a dah a, “Raipuar chunga AMC-a ka din leh ka tlin hnu lawka nau ka hrin leh mawhphurhna ka neih min tihre chhuak,” a ti a. ‘Raipuar’ tih a hman dânah a m^wi lohna a awm miah lo. Ṭawngkam m^wi lo ngiang ngiang chu a awm nameuh mai a, a nazawnga keini’n ‘a mawi lo’ kan lo tih ve hi chu a lo mawi lo lêm lo tih kan hre thei ang.

Ran leh ramsaah ve thung hian ‘raipuar’ kan hmang ngai em? Hmang ngai teh reng mai. Nuchhimi leh Hmuichukchuridûninu thawnthu hre tawh chuan, “Ka Nuchhimi chhuak bawk, ka sakhi raipuar chhuak bawk,” tih ṭawng-
kam kan hresa vek ang, “Ka Nuchhimi chhuak bawk, ka sakhi rai lai chhuak bawk” tia sawi a ni ṭhin tho bawk.

TRI-in “Mizo Thawnthu” bû an siamah khan Nuchhimi thawnthu chu a chuang a, “Hmuichukchuriduninu feh chu a lo hâwng a, a sakhi raipuar man a hâwn bawk a, a hlim hle mai a,” tih a ni a. ‘Sakhi raipuar’ tih a nih chu.  Hemi bûah vêk hian Satel leh Zawngho thawnthûah “Zawng raipuar” tih an hmang bawk. 

Râi nazawng dul a puar lo mai thei e; mahse, a tam zawk dul chu a puar ṭhin a. Hmeichhia an ni emaw, ran an ni emaw, ramsa an ni emaw, an ‘nau/no’ pâi vânga an dul a puar khan ‘raipuar’ an ni. ‘Raicheh’ tih pawh James Dokhuma chuan “Nau(no) neih vanga thihna” a ti a, mihringah leh ranah a duh tan a hman theih ve ve a nih chu. Ṭawngkam thiam chuan, “Kha, lo inring rawh u, ka silai a tlawlh, a raicheh tiin chhuanlam in siam mai mai ang e,” tiin thiam takin an hmang thei. “Rai chuam” an tih chuan ran/ramsa han rai tir thau deuh maih sawina a ni leh bawk.

Vanglaini-in “Sai raipuar” an tih kha a dik thlap a, dik lohna lai a nei lo; “Nau a p^i” tih erawh kha chu sai (ramsa) a nih avangin a dik thei lo, ‘no’ a ni, a ‘pâi’ ni.