LENGZEM HLA HI SUAL A NI EM? (Lengzem thlavang hauhna)

Kan thupui khi, a chungchang sawina hi T.V lama zaimi te an kawmnaa, a kawmtu ten an zawh fo ṭhin a ni. Rei tak chu ngaihmawh viau mah ila, ngawihsan mai mai zawk ang tiin han sawi zui vak ṭul ka ti lo ṭhin. Mahse, kan Mizo thu leh hla (literature) tlang aṭanga han thlir chuan he zawhna hi ‘zawhna at thlak leh ṭul lo’ tak a nih mai bakah, hun lo la kal lehzel turah pawh an la inzawh fo ka rin avangin, kan thupui hi mi nawlpui hriatah inkhel law law teh ang tiin he thu hi kan ziak ta a ni.

Zawhna at thlak leh ṭul lo kan tih hi, a khal el awl hle a, mahse a ni miau si. A chhan chu keimahni leh keimahni hian sual te hi kan insiam chawp nasa lutuk a. Thil hi a nihna anga en mai kan thiam lo a. A nih lohna anga thlira ena, sawi zui phet kan tum ṭhin bawk si. Lengzem hla chungchang hi a history nen pawh chhui tham fe a ni a, mahse tunah hian chung zawng zawng chu kan sawi vek hman dawn lo a, hmun pawhin a daih seng dawn lo.

Kan Mizo thawnthu hlui lamah, tuna lengzem hla ziarang kan tih ang hi Lianchhiari hunah khan hmuh tur a lo awm tawh a. Khang kha zung a kaih ṭanna pawh ti ila, a sual tampui kher lo ang. Ziakna tura hawrawp kan neih hnu kum 1925 vel khan Durra Chawngthuin Sap hla thluk rinchhanin, ‘Tleitirah Tleitiri’ tih a phuah a. Tunlai lengzem hla kal hmang (form) kan neih zui tak angah chuan he hla hi Mizo te lengzem hla hmasa ber tia chhal ṭhin a ni a. Chutih rual chuan tui pawlh loh erawh a ni bik lo. Tunlai lengzem hla kal hmang a ṭiah hma hret, harhna vawi thumna kum 1919 khan Mizo Kristian hla thar an tih, lengkhawm zai chu a rawn vawrh chhuak a, kum 1920 - 1940 kha a chhuah vanglai pawh a ni ta reng a nih kha. Hetih lai hian, hemi hun chhoah hian lengzem lam hla pawh a chawl lovin a piang chho ve beuh beuh tho a ni.

Mak deuh mai chu Mizo ten kan hla ze hran neih zingah lengzem hla hi sakhaw lam hla ni loah chuan a feiin, a tlo hle a, sakhaw lam hla pawn a dip ral hlei thei der lo. Puma zai leh a siper te, Kaihlek zaite kha chu sakhaw thar khan a dip ral vek a tih ngam a ni. Sakhaw ṭiak tir fir vanglai chho pawn lengzem hla te hian ngil takin an kawng an zawh ve reng tho a. Vawiin thlengin a la chhuak ve ta zel tih chu kan hre vek ang chu. Chhuah pawh a la chhuah belh zelin a rinawm. A chhan chu mihring kan awma, nula leh tlangval pumkhata insiamna tura inngaizawng te an rawn la awm zel dawn si.

Lengzem hla ngaih dan leh hmuh dan, sual a nih leh nih loh hi zaimi, lengzem hla sa ṭhin te zawhna dawn inang tlang fo a ni ngei ang. An theih tawp chuan sawi pawh an sawi fiah ve ṭhin a. Chutih laiin mipui lam zawk hian Pathian hla satu leh Lengzem hla satu te inkarah hian ramri lo kham ve phet hi kan tum zawk ṭhin ni hian a lang. Kan zaimi tam tak te hian an hla sak awmzia leh a history te an hre lo fo bawk nen. An talent zaithiamna hmangin hla hi an sa chhuak satliah mai ṭhin ni pawhin a lang. Chutiang a nih ṭhin avang chuan he zawhna chungchangah pawh hian an ngaih dan huai taka sawi an hreh fo ṭhin niin a lang a. Inthiamchawp deuha, insawifiahna hmuh tur a awm leh ṭhin si.

Lengzem hla sak avanga inthiam lohna tur hi a awm lem lo. Thil hi a nihna anga hmuh a pawimawhzia chu ti hian han sawi teh ang. Lengzem hla aṭanga thlarau nun chawm kan tum chuan kan hlawhchham chiang viau ang. Pathian hla hi lengzem anga ngaihthlak kan tum tlat pawn kan hlawh chham tho ang. Hla hi literature ze ṭhuang zinga pakhat leh upa ber a ni a. Art pakhat ve mai a ni tih hi eng vanga hmu thiam lo ṭhin nge kan nih. Chemte hi a hmanna tura hman a nih chuan a ṭhat lohna a awm lo. Mahse, mi vih nan, tualthah nana hman a nih chuan hmanraw ṭha lo a ni mai. Chutiangin lengzem pawh kan thlarau nun ti hniam a, kan nun kawng a ṭha lo lam min zawhtir theitu a nih dawn chuan chung mite tan chuan chu art chu a ṭha lo a ni mai dawn lo’m ni. A lengzem a ngawr ngawr kha suala va puh kan tum tlat ṭhin hian, kan ngaihtuahna zimzia, Mizo literature tana kan ṭhathnem lohzia leh kan hnam tana thu leh hla hlu tak ni thei ṭhanna daltu kan nih theihzia a ti lang mai awm e.

Zirna in lama Mizo thu leh hla te zirtir ve ṭhinin ṭhangkhat lian kan lo inchiah ve ta a. Pawl 12 hnuai lamah hian an hla zir ṭhinah lengzem hla zir miah lohna a awm lo mai thei (an syllabus hmuh tur ka nei mai si loa). Pawl 1 aṭanga pawl 12 inkarah hian a eng emaw ber pawlah chuan an zir tel ngei ngeiin a rinawm. College lamah hian MZU syllabus thar hman a nih hnuah pawh kan hla zir zingah lengzem hla pahnih khat chu a la tel zel tho a. Suala ngaitute chuan hengte hi engtin tak ngai ang maw? Firfiak taka an vei hunah phei chuan, zirlai bu aṭanga paih fai vek te an la duh mai a hlauhawm. Mahse, paih chi a nih lohzia erawh kan hriat makmawh tur a la ni ang. Mizoten hla ze hran (genre) hi hman aṭanga tunlai thlengin kan ngah lutuk lem lo a. Pathian hla, Lengzem hla, Lenglawng hla, Ram ngaih hla te hi tunlai khawvela langsar ber ber te an la ni a nih hi.

Keimahni zawk hian a hun leh hmun ka thliar thiam te hi a pawimawh khawp mai a. Chu chu puitling chin chuan kan hre sa vek ang. Thil nihna anga pawm leh thlir chungchangah pawh hian inenfiah thar leh chu kan ngai. Upatna avang ngawtin kan ngaih dan leh thlir dan a dik vek thei bik lo. Mizo literature la retheihzia leh la hausak tawk lohzia ngaituah miah lo te hian lengzem hla lam hi an ngaimawh deuh ṭhin em ni aw tih te hi a awl ṭhin.

Master aṭanga Ph.D thlenga Mizo literature zir theihna, khawvelah Mizoramah chiah a awm a. B.A aṭanga he lam la zir zel tur tan te hian a nihna takah chuan kan thu leh hlate hi a la hausak tawk loh avangin, a ṭhing her luma rin leh mai te hi a awl phah ṭhin. Thu leh hla leh mihring nun hi thil kal kawp kumkhua a ni a. Chuvangin, thu leh hlaa ramri kham chin lo neih mai te hi kan hnam tana thil ṭha zawk chhuahna tur a nih a rinawm loh. Duh zawng leh ngainat zawng mi’n a neih chuan chu chu thuhran lo nise. Lengzem sual ang deuh thawa thu cheh kan han ching mai te phei hi chu mi’n min nuihzat lutuk ang e. In zawh fo te hi a ṭul lem lo, sim hmak atan a ṭha viau a ni.

Chanchinbuah hian duh anga hmun awl neih te hi a remchang ṭhin lo a, kahpah takin lengzem hla thlavang hauhna chungchang ti hian kan ziak ta a ni a. Hriat thiam loh tur a awm lem lo turah kan ngai. Duhthusamah chuan lengzem hla history, a pian chhoh dan, ṭhan chhoh dan, a kum nen thlap thlapa dah a chakawm viau. Tu ten emaw sual ti tih deuh thawa an chhuah hi, hrawk phiar ṭawn ṭawnin a hlutna, hla phuahtute themthiamna ang chi te zirna in lamah kan lo inzirtir ve ṭhin nen, a zirtirtute nen lama thil sual ti ṭhin anga min chhuah hmain, lengzem thlavang hauhna a tlangpui ti hian kan pet lawr ta a ni.

- Rohmingthanga Ralte Asst. Professor, Dept. of Mizo Govt. Aizawl North College