Mizoram sum dinhmun a ziaawm chho zel dawn SEDP kalpui zel dawn?
Hun te kal deuh tawh mahse a chunga kan thupui tarlan khi ni 28.7.2022-a Home Department leh Taxation Dept. changtu Minister zahawm tak, Pu Lalchamliana’n MNF South-II Block Kulikawn YMA Hall-a Leadership training leh mi thar lawm inkhawm an buatsaih ṭuma a thusawi a ni a. Kan tunlai boruak, sorkar sum harsat lai tak a nih bawk avanga sawi a nih a rinawm a mahse belhchian erawh a dawl em tih hi ngun taka bihzui tlak a tling awm e.
Engtinnge Mizoram sorkar sum dinhmun chu a ziaawm zel theih ang…? Kum 2022 – 23 atana Mizoram sorkar budget (Annual Financial Statement) aṭanga a lan danin kan state bil sum thawhchhuah ve liau liau tur chu cheng nuai 163772.70 a ni a. Hei hi Mizoram sorkar sum hmuh tur zawng zawng cheng nuai 1142620.50 aṭanga chhutin kan state bil sum thawhchhuah tur chu za zela 11.69 (11.69%) chauh kan thawkchhuak ve tihna a ni (hei hi revenue account chauh aṭanga chhut/ lak a ni). Keimahni sum thawhchhuah ve liau liau chu heti zat lek hi a ni a, central aṭanga duh duha kan hman ve theih tur (Untied Fund) kan hmuh leh rinrawl ber chu Tax Devolution leh Post Devolution Revenue Deficit Grant (PDRDG)te hi an ni deuh ngawk a ni.
Kum 2022 – 2023 chhung atan Mizoramin Tax devolution aṭanga kan sum dawn tur zat chu cheng vaibelchhe 4083.24 niin thlatin cheng vaibelchhe 340.27 vel dawng tura chawhrual theih a ni. Tin, PDRDG aṭangin August thla atan cheng vaibelchhe 134.58 hmuh a ni a (hei hi a tlem hret hret dawn a ni), tichuan Mizoramin thla khat chhunga central aṭanga kan sum hmuh chu cheng 474.85 Crore vel anga ngaih theih a lo ni ta a (Tax devolution phei hi chu bituk awm lo a ni).
Hetihlai hian sorkar hnathawk hlawh chu thlatin cheng 400 crore vel a ni a, Mizoram sorkar chuan sum chuangliam a nei lem lo tih chiang takin kan hre thei awm e. Heng bak central aṭanga sum lo kal te hi chu hmanna tur awmsa Tied Fund an tih te hi an ni tlangpui a ni.
Hetiang hi a lo nih takah chuan khawii aṭangin nge Mizoram sorkar sum dinhmun chu a lo ziaawm zel theih tak ang le? Mizorama sorkar kan hrawn mek MNF Party kaihhruai te hian sum chungchangah leh kawng dang dangin danglam na riau hi an nei a. A bik takin sum chungchangah phei chuan sorkarna lo chelh tawh zawng zawng aia sum hnar hria leh hman sen loh khawh liam chur chur khawpa sum tamzia hmu thiam kha an ni a. Hemi avang te pawh hi a ni ang, Home Minister zahawm tak Pu Chama pawh hian sum dinhmun ziaawm chho zel mai tur angin a sawi sam et a, lehlam zawnga ngaihtuah chuan a thlamuan thlak takzet a ni.
Hetihlai erawh chuan sum dinhmun ziaawm chho mai tura sorkar hmalakna hrang hrangte mipui hnenah puanzar han ni thei phei se chuan mipui thla a muang lehzual ngei ang le..!
Free Advice - Khawvel ram changkang leh hmasawn ram kan tih (developed countries) te reng reng hian sorkar sum peipun nan mipui hnen aṭanga chhiah (taxes) an lak hi an sum hnar lian ber a ni tlangpui a. Hemi a nih avang hian mipui pawhin sorkarah neitu nihna rilru tak tak pu in (Citizen Centric) an ram tan theihtawp an chhuah ṭhin reng a ni.
Keini Mizoramah erawh mahni kutkawih ngeia thawhchhuah tum ve aiin central aṭanga sum lo kal tur thlir reng rengin sorkar sum harsat chhan lian berah kan mawhpuh tlat mai te hi zahna chang kan hriat a ṭul hle a ni. Heng hun khirh kan tawn lai leh sorkar sum harsat em em laia pawisa sem lo sawi rik fo te ai hian sum renchem dan kawng ngaihtuah leh sum lakluhna hnar thar zawn vat vat zawk hi sorkar mawhphurhna a ni’ tih hi kan sorkar hrawn mek hian hria se hmingṭhat a hlawh zawk ngei ang le.
Hmingchhiat thup nana khawii emaw aṭanga sum puk thei hram hrama kan awm te hi kan sum hnar emaw kan tih tlat chhung chuan kan hmabak chu 'eng lo tak' a la ni zel ang. Chuvangin kan tun dinhmuna sorkar khawsak phung han thlir hi chuan Mizoram sum dinhmun chuan ziaawm lam aiin chhiat belh zel hi kan hmabak zawk hmel a ni.
SEDP kalpui zel dawn?
Mizoram sorkar sum hnar tlangpui kan tarlang ta a, sorkar sum chu tuihna kang chat ve ngai lo, khawh liam pur pur ang a nih lohzia chu chiang takin kan hre thei awm e. Kan sorkar hrawn mek pawh hian a lo thlawna sem tur sum chu khawii a mi nge ni ang tih leh, a awlsam lohzia pawh chiang takin a hre tawh ngei ang le! MNF sorkar hian mipui hmaa an inzawrh nasat tawh em avangin SEDP hi sem lo thei lo dinhmunah an tal awk tawh a. Hetihlai erawh chuan Rs. Nuaih thum aṭangin Rs. Sing nga ah chuta ṭangin Rs. Sing hnih leh Sang nga ah an tla thla leh ta a, a awmzia berah chuan ‘LAKLAWH’ thiltih mai mai niin a lang. Sorkar budget kan tih fo hi ruahman lawkna a nih angin a tak ram lo thleng tur hi tu mahin an sawi lawk thei lo a, chu vangin kum 2022 – 23 atana SEDP puala sum dah cheng vaibelchhe 700 pawh hi lo thlamuanpui viau ngawt chi pawh niin a lang lo.
RTI hmanga zawhna chhanna aṭanga a lan danin tun dinhmunah hian Mizoram sorkar chuan cheng vaibelchhia 10491.20 leiba nei tura chhut a ni a. Hei hi kum kal ta i.e., 2021 – 22 a sorkar leiba aiin cheng vaibelchhia 1789.74-in a tam a, za zel aṭanga chhut-in 20.56 (20.56%) laiin a pung a ni. A chunga kan tarlan tak angin Mizoram sum hnar chu khiti zawng khi a ni deuh mai a, hetih lai erawh chuan sorkar inrelbawlna atan loh theih loh a sum mamawhna a lo pung ve zel nen sum hnar erawh pun belhtir tumna awm bawk si lo, mipuite'n hmasawnna tak tak hmuh kan beisei hi chu kan la hlat deuh chuan a lang. Khawii emaw aṭanga sum puk hi sum hnar chi khat anga kan ram hruaituten an la ngaih tlat leh chumi aṭanga mipuite hnena sem an la tum chhung zawng chuan Mizoram hmabak chu a la thim chhah hle tihna a ni ang.
Tlangkawmna – Mizoram mipuite hian eng emaw therhlo tawktarh hmanga sorkarna siam tum mai mai hlawk lohzia kan hre chiang ta hle mai a, chutiang bawkin mipui thlan lal, kan politician te hian ram hmasawnna vei tak tak mite hi mipuiin an lawm hle a ni tih an inhriat ve a ṭul ta hle mai. Tuna Mizorama sorkarna siam mek MNF party kaihhruaiin kum Li chhung i.e., 2019 – 2022 – a mipuite min kaihhruai dan kan hria a, kum nga dang min kaihruai leh tur leh an flagship programme SEDP leh Mau/Rua te hmanga hmasawnna min thlenpui an tum anga min kaihruai leh tur hian kan la duh zel dawn em le?
- Lalmuanpuia Zawngte