HUN HARSAIN MIHRING A CHHER HRIAM THIN
Khawvel ram ropui bera kan ngaih United State of America (USA) khuan hun harsa tak taka a paltlang tam tawh hle a, chu'ngte avang chuan vawiin hun thleng thei khu an ni. Chung an hun harsa tawh khirh tak takte chuan hruaitu ṭha leh fel tak tak a rawn hring chhuak a, chungte chu vawiin hun thlenga hnam rohlu ber ber an ni. Kum 1776 July 4 niah chuan Great Britain aṭanga tharum thawhin Independence an puang a, kum sawm zet chhung chu Great Britain nen an indo a, chumi hnuah chuan kum 1789-ah Britain chuan Independence a pe ta a ni. Hetih hunlai hian America hian hruaitu fel tak tak an nei a, Benjamin Franklin te, Thomas Fefferson te hi an hruaitu zinga a langsar pawh an ni a, an hruaitu zinga langsar tak pakhat chu George Washington hi a ni.
Kum 1492-a Columbus-a’n America a hmuhchhuah aṭang khan khawvel ram hrang hrang aṭangin an pemkhawm zel a, pemkhawm an tam tak deuh hnuah chuan Great Britain chuan ama ta angin a cheibawl a, ram hla tak aṭangin America chu awp a tum ta a ni. Nimahsela, chuti ngawt chuan chung pemkhawmte chuan an lo remtiin an lo duh hauh lo mai a, mahni tal tala tal an nih hlawm avang chuan awpbeh nih chu an lo duh hauh lo mai. Chu vang tak chuan kum 1776-a Independence puanah ngei pawh chuan mahni State chauh ngaihtuah an la ni hlawm a, thawhhona ṭha tak pawh neih an la harsat hle a ni. Anmahni inenkawla inkaihhruaina turin America chuan Constutition an mamawh avangin Thomas Jefferson leh James Madison chuan an theihtawp chhuahin Constitution tur chu kum 1781 chhoah chuan an han duang a, chu chu vawiin thlenga pawm a ni. Constitution duangtu Thomas Jefferson leh James Madison hi an fingin an ropui hle mai a, vawiin hun thleng pawhin American chuan an la ngaisangin an la chawimawi a, an hming hi sawirik fo a la ni.
John F. Kennedy President a nih lai khan ṭum khat chu Whitehouse ah khawvel mifing leh Scientist rual an inhmuhkhawm a, chutah chuan Kennedy chuan ‘Vawiin tlai zet chu Whitehouse-a khawvel mi fing zawng zawng finnaa kalkhawm tam ber ṭum a ni ngei ang – Thomas Jefferson-a President a nih laia amah chauha chokaa chaw a ei lai tih lohah kha chuan’ a ti kher a nih chu. James Madison ngei pawh hi US President palina niin Father of US Constitution tih a ni a. US President hmasa ber George Washington khan a thusawi tur a ziahtir a, US Congress (an Parliament pahnih sawi kawpna) khan chu thusawi chu ṭha an tih em avangin a chhan letna ziak leh turin amah James Madison bawk chu an ngen leh hial a ni. Anni anga thluak ṭha hi vawiin thleng pawh hian an tam kher lo ang a, ram leh hnam tana ngaihtuahna an hmanna zawng zawng hi vawiin thleng khuan America chuan a rah a la seng zel a tih theih bawk ang.
A tirah chuan State 12 chauh; New Hampshire, Massachusetts, Connecticut, New York, New Jesey, Pennsylvania, Delaware, Maryland, Virginia, North Carolina, South Carolina, leh Georgia State te an ni a, tunah chuan State 50 lai an lo ni ta. Khatih hunlai khan sipai an nei lo a, Navy pawh an nei hek lo, ram dang hnena an sum pukte ngei pawh pek lohin a la awm bawk a, dinhmun harsa takin an awm a ni. Philadelphia Convention an tih mai, Constitution buatsaiha kum 1787 May thla aṭanga September thla thleng tehmeuh Philadelphia khuaa ro an rel lai phei chuan mahni hma an la sial hlawm bawk avangin an thu a ropui lutuk lo ṭhin khawp mai. Massachusetts aṭanga palai Elbridge Gerry chuan USA hian indo lai loh chuan sipai 3,000 aia tam a nei tur a ni lo tih a rawn rawt mauh pek a. Chairman George Washington phei chuan fiamthu ti tak deuhin ‘Chutiang a nih chuan kan Constitution-ah hian khawi ram pawhin sipai 3,000 aia tama USA an beih chuan US Constitution kalh tlat a ni tih i ziak ve nghal law law ang u hmiang’ a ti nghe nghe a, chu rawtna chu hnawl a ni ta a ni.
Hetiang hian USA lo indin chhoh ṭan dan chu sawi tur tam tak a awm a, tun ṭumah chuan kan sawi kim seng rih lo ni mai se. Heng hun harsa an tawh lai zawng zawng hian hruaitu ṭha tak tak an awmin anni chuan ram mipuite innghahna tlak turin ngaihtuahna an hmang ṭhin a ni. President hmasa ber George Washington phei hi chu hruaitu nihna nei ṭha tak a nih mai bakah sulhnu ṭha tak tak hnutchhiah a nei bawk a. President a nih chhung hian hlawh la duh loin term hnih chhung khan an chhungkaw mamawh atan a ram hralhna chiah an ring nghe nghe a ni. Amah ang bawk hian michhuanawm tak tak an awm a, an hnuah mi ropui tak tak pawh an la rawn chher chhuak zel bawk a ni. Independence an puan hnu kum tam tak hnuah pawh US ram chhungah buaina neuh neuh a la awm reng a, Mihang leh mingo inkarah phei chuan rei tak an la buai nghe nghe a ni. Chhim leh Hmara chengte pawh bawih neih duh leh duh loh vangin Abraham Lincoln hunlaiin an indo hial a nih kha. He indona hi a rapthlak hle a, mi nuai thum chuang an thih phah hial a. He tualchhung indo lai hian a lawm pa pakhat hian Pathian chu Hmar lama a ṭan a rin thu a sawi a. Lincoln chuan chutiangin ka ngaihtuah lo. Pathian kan lamah a ṭang em? tih ka ngaihtuah zawk a ni. Pathian kan lama a ṭan chuan hnehna kan chang dawn si a’ tih thu a sawi nghe nghe a ni.
Vawiinah chuan America chu ram ropui ber an niin khawvel ram dangte chuan kan chung en lo thei lo a, an thilsiam leh kutchhuakte reng reng pawh kan ngaisang a nih hi. Chu chauh a ni lo a, an ram hruaitute chanchin hi zirlaibuah hial kan zirin pulpit tlangah ngei pawh sawi rik fo a ni bawk a, khawvel ram hruaitu dangte aiin kan lam ri tam zawk hial a ni. Vawiin thlenga an inenkawl dan leh ram mipuite tana an hnathawhte reng reng chu entawn tlak khawpin a ropui a, an ram mipuite ngei pawhin dan an ngaih pawimawhna zawng zawngte pawh khu entawn tlak tak a ni. Kum 1974 daih tawhah khan an President Richard Nixon chu Watergate scandal avangin impeachment a lo tawk tawh a, khawvel ram dangte chu ni se la; hum hram dan an ngaihtuah ngeiin a rinawm a, nimahsela dan chuan hum bik chuang loin, Aug. 8, 1974 chuan US President aṭangin phur lo zetin banna thu a lo sawi phah tawh nghe nghe a nih kha. Khutiang taka ram ropui an nih theihna chhan khu rei tak chhung hun harsatna nasa tak an tawh vang a ni thei ang a, chu hun harsat laia an hruaitute’n ram leh hnam hmangaihna tak tak thinlung nena ram an hruai vang a ni kan ti thei bawk ang.
- Mahmuaka Chhakchhuak