CHI NUNG (GREEN MIZORAM DAY PUALIN)

Nikîr thla tahrik ni 11 kha, 'Green Mizoram Day' a ni. Hripui zahngâi lo tak mai chuan ram hnufual zâwkte pawh hlahthlêm mai bîk lo va tawrhna ruama mi a hnuh luh tak si avângin sawrkar chuan inkharkhip thupêk khawng tak a chhuah a. Chu chu hripui do leh beih lêtna atâna a ruahmanna a ni âwm e. Awrdar an siam khawng ang hû phei chuan zawm a hlawh lêm lo niin a lang. Mahni himna tur dân thu ngêi pawh kan zawm ṭhat loh dânah hian kan nunah Krista chu a Lal vak lo a, káwra hmangin a ram leh felna zawng hmasa lova pêk belhchhah tur thutiam chauh chu kan en zawkziate leh a Biak In kawt lái kan pelh hnu chuan Zentel mai kan nihzia chu sawi loha lum a ni e tia an lo sawi ṭhinte chu an lo la uar tawk lo ni hialin ka hria.

Ni, kan buanate hi tisa nei ni mah se, thlarau mi intite pawhin an hmuh theih loh, a do dân ṭha ber pawh hmachhawn loh a nih miau avângin kan hotute thupêk ihe lova kan zawm mai hi rorêltute chu vân lam ruat an ni e tih zirtîrna dawngte phei chuan kan tihmâkmawh a ni. Biak in khar remti lova phun phun an awm thu an sawi ka lo hre ve a, an dâwn a tâwi ka tiin ka chek tlawk tlawk mai. Ringtute thupêk dawn chu khawvêl zawng zawnga kala Chanchin ṭha puandarh a ni. Han inkhâwm luiin hripui lo vei ta hlauh ila, kan inenkawlna pachhe tak nên phei chuan kan mang phiar mai tur asin. Nunna Bua kan hming chuan leh chuan loh kan han en hunah kan luhlul vânga Chanchin ṭha thu pawh puangzâr hleithei lova kan pûl ta phuk mai chu Pâwla leh Petera'n vânram kawtchhuahah, "Thu in awih lo êm a nih kha! Kâi ve phawt mai teh u," an lo ti emaw a ni ang a, kan uang lo kher âwm e.

Hetiang nuaih hi kan boruak a lo nih tak avângin kum dang ang chuan thing phun thar a tam dawn ta lo a nih hi ka ti rilru a. Kum hmasa lama tlâwmngai pâwl hrang hrangte leh mi ṭhahnemngaite'n a mak a maka tam an phun thu chanchinthara an puan laite chu ka bengrawngah an rawn khâwk nawn a. 'Lêntupui zîng riai an tual châina' tih hla thuin mi a lo sawp zal tawh vâng a ni ngêi ang, chu ram lo thleng tûr chu ka nghahhlelh tawh nên he hripui lêng hi huat tak têin ka haw thar leh ta mai. Mi ṭhahnemngâi, Pathian thuin a chhum hmin, "Thilsiam zawng zawngte chuan Pathian fâte lo lan hun chu an nghâkhlel hlê si a," tih châng hmanga simna baptisma chang tawhtu eng emaw zât chuan ma thei lovin an phun ngêi ang tih chu ka inhnemna a ni ta mai.

Artikul ziak pahin chanchinthar ka ngaithlâ a. Amerika rama pulîtte'n mi hâng tlangvâl pakhat, dik lo taka thil lei tum chu dik lo taka an nghâisak vânga a lei taksa a lo mangṭha tâk avângin Amerika ram hmun tam takah tual­chhung buaina a chhuak a. Mi hâng leh hâng lo pawh khawlâiah an zi hut zut a ni âwm e. Dân rorêlna dik phût a, dân an palzût leh dân bawhchhiaa dikna an ngiat thâwm beng­chheng tak mai chuan hripui lêng mêk aia nasain thâwm a chhuah a. Chu thil thleng chanchin chu TV-a an thu puangtu pakhat, a thu han vuakthlâk dân aṭang rêng rênga Trumpui-a dah sâng lêm lo tak, Democrats an nih chuan 'vawk pawh ni se ka vâwt ang' ti ve âwm khawpa eptu lam parti âwn chuan Zosapthara'n, "Aw mâwi chhiar sen loh nei ila, fak tâwk ka inring lo va,"a lo tih chu kailekin a aw mâwi leh ṭawngkam thiam tinrêngte chu 'Amerika ropuina hi i tihthar leh ang u' titu Trump-a ropui loh leh tlin lohzia sawi nân a han hmang zaih zaih a.

Kan ṭhenawmnu ni se chuan kan va han nuam­sa lo dâwn mai êm aw. Mi vânduai zawng kan ni ngêi ang le. Vânneihthlâk tak maia mêl sâng fê dana kan awm hlauh chu ka lâwm ngêi mai. A thupuanna channel chu Arab Lal fapa Sheikh Hamad bin Khalifa Al Thani-a'n kum 1996-a a din Al Jazeera a ni a. Ram ṭhenkhatin an khap leh zeuh ṭhîn tih lohah chuan khawvela chanchinthar thehdarhtu lian berte zînga mi a ni a, a sawngkâ a zâu ngêi mai. Chutihrualin Al Jazeera tih hi Arab ho kutziak mâwi (Arabic Calligraphy) chi khat 'Thliarkâr' tih a nih vâng ngê ni, a puangtu rilru pawh chu a thliarkâr viau mai.

Chutia thuchhep ziaka ka bun malh malh lai chuan ka pu chuan Green Mizoram Day puala thing phun ve ngêi ṭha a tih thu sawiin a rawt a. Kei chuan, "Aw le," ka lo ti var a. Tûkṭhuan ei khama thing phun tûr chuan ruahmanna kan siam ta a. Kan thing phun tûrte chu Theichhâwl kûng 1, Rihnîm kûng 1 leh Neem thing 2 an ni. A ṭha thawkhat viauin kan hria a.

Tûkṭhuan ei kham chuan phûr takin kan thing phun tûrte chu kan han buatsaih dûn a. Dr. Anil Kumar Malhotra leh a nupui Pamela Malhotra-te'n kum 1991-a ram ruak 55 acres zeta zau leia anmahni sum sênga ngaw dur nuam taka an siam ta mai leh kum 20 ṭha zet a vei leh meuh chuan 300 acres-ah kâi chhovin India rama mimal thing leh nungcha ilo humhalhna (Sanctuary) awmchhunah an han chhuah ta maite kha a ropui ka tithar leh ngêi mai.

Pu Ch. Malsawma hlâ 'Buannêl Ram Dâi' châng linaa, "Buannêl ram dâi kâwlva lên­chham, lâifei chûlin ka thlîr vawng vawng," tihin a ken tel sapêl leh ramvah chu Zopa nuam tih ber zînga mi a ni a. Chhandamtu lo pian aṭanga kum 2000 dâwn a ral hnu pawha laikîng nilum âi pawh kal pêl hlei thei lo, a chempui hriamzia fiah nâna kawngkam thing ding fik mai hreh lo, bawm leh túr hmanga lui suasam a, túr leh chengrâng ṭha ber ber hmanga nungchâte pêl rêm zo duhtu, a rinna leh piantharnain nungchâte hmangaihna a pêk zawh rêng rêng loh, Pharisaite ai maha mahni inhmu ṭha leh tling inti ve tâwk Zopa pawlisi leh Pu Anil-a te nupa filawsawfi inkârah chuan mual tam leh chhuan tam a tlain ka hria. Thla ruk chhûng leka khawvêl mihring tlûkleh­dingawn (billion) 7 chuangte boruak hîp tûr hi siam dâwn ila, Amerika tangkafai huau (trillion) 38 zet a ngâi e an tih chu! Ṭûl lo va kum tin kan kih leh tihral ṭhîn, kan lênbuang thingte hlutzia chu kan chhut thiam mai ang chu.

Tichuan uluk taka khur lâiin kan phun fel ta a. A dîp theitu tûr âwm hnim leh hlote chu ka han sâmfai leh dimdâwi taka enkawl chhoh chu thil ṭûl a ni ta. Ni, kum tina kan thing phun zat hi New York khawpuia an Central Park, Monaco ram lêt hnih zeta lian khu tluk pha hial tur khawpa tam an ni tawhin ka hria. Han nung vek se chuan ding ngîr khup tham an ni tawh! Mahse, a phun ringawt kha kan duhtâwk êm êm a, han enkawl zui tumna rêng kan nei lo a ni chêk ang chu kumtin khêl lovin kan phun thar leh a ngâi ziah a nih hi. Phun tam sawi tâkah chuan hmân deuh khan Philippines-ho chuan khawvêl rikâwt siam nân darkar khat chhûng lekin thing ṭiak nuai sawmthum pahnih zet an phun a, nung hlawm tak maw?

Tuipui râl aṭanga Mi ngo pahnih, Pu Buanga leh Sap Upa lo kal chuan thingbul lungbul be ṭhintute chu Nunna Thing min rawn phunsak a. Phun mai duhtâwk lova, tui leh lei dûr ṭha - A AW B, Baibul leh thil dang hmangtea Kristianna ṭiak hlim an han chawm chho chu a lo ngeih nasa mai a. Rei lo teah zung thar thlâkin, a zâr thar leh hnah chawr no hlap maite chu a ṭhang lian zêl a, zaa za Kristian tia inchhâl ngam khawpin rah duhawm a lo chhuah ta a ni. Tûnlaia misawnari sâng tel kan thawn­chhuah chungchângte hi ngaihtuah chian an ngâi ta niin a lang. Pu Buanga leh Sap Upa bul ṭanna nêna khaikhin chuan a siruk laa thawkchhuak hi kan ni hawt a; mahse, zaa za inchhâl ngam disṭik pakhat pawh kan la siam ve ta rêng rêng lo mai hian Mizorama kan thingphun dân nên hian a inang hlêin ka hria. A phun ringawtah lung kan âwi a, awmze nei taka enkawl leh lam kan hlamchhiah vânga kan phun tam tawh mila hmâ kan sâwn lohzia hi ngaihtuah tham a ni. A hming a mâwia kan phun vel mai ṭhîn a lo nih phei chuan a pawi viau ang le.

Ram leh hnam hmangaihna thuah pawh hei tho hi a ni. Ṭhangtharte zîngah chi nung tuh lova pawliṭik khelh nâna tâwk chauh kan theh ṭhîn vângin ram leh hnam hmangaihna a dâi zo va, he ṭawngkam pawh hi pawliṭik khêl mîte ṭawngkau chheh, an dâwt phuahchawp satliahah chauh kan ngaihsak mai. Pawliṭik thila kampein hun laia an chi theh chu lalṭhutthleng an luah vêla an theihnghilh leh si ṭhîn avângin a nung zo lo va, kawrapsawn hlîng leh duhâmna hlote chuan an zèm hlum leh mai ṭhîn. Kum nga danah a ngâi tein an tuh nawn leh ṭhînte chuan awmzia a nei lêm lo.

Kan hnam nuna bet tlat tlâwmngaihna pawh hi a kûng a ria tawhin kalchar suak leh changkânna kawrawng hmangtea kan châwm avângin a dam zo lo lek lek ṭhîn. Khawthlangho leh khawchhakho nun ze la, changkânna emaw tia kan kalchar kalsantute nunah phei chuan mi tlâwmngai nih chu a val to lo hnâin kawre-ho sam ang pua khawthlang thuam inbel chunga Mizo tlâwmngaihna lanchhuahtîr chu a ṭhing riauin kan hre bawk. Mizopa chuan a ṭhenawmpa chhuanchhama a awm ai chuan zân reh laiin a zêma mi a laktîr a, chhûngpuinuin thâwm a lo hriat palh hlauh ṭum pawhin sazu thâwmah chhuahsakin a ṭhenawmpa mualphona tur chu a hum hrâm hrâm ṭhîn. Tûnlaia kan tlâwm­ngaihna zawng zawng thlâ kan laa kan biakhlatna hmang­a kan han inthawndarh ta chum chum mai ṭhîn leh mi dangte'n min hriatpui ve loh kan hlau ta lutuk ṭhîn hi chu Lal Isua hunlaia Pharisaite ai mahin kan chalâk ta zâwkin a lang.

Thing phun chauh hi kan ram tihring thar leh siamthar tûra kan mamawh a lo ni hauh lo. Kan hnam ziarâng, kan nunphung leh kan Kristiannate kan tlânsan thui tawh lutuk avângin kan hnam hi khawvêl hnamte intlansiakna mualah a nihna bo ṭhak khawpin a tlân mêk a, boral raih tûrin rei a mamawh tawh lo. Sâm ziaktuin, "In satute lung duh loh kha a kila lung ṭangkai ber a lo ni ta," a tih ang deuh khan kan duh loh, kan hnâwl ber kha kan hnam dam nâna pawimawh ber an lo nih si avângin a bul aṭanga uluk taka kan phun thar leh a, dimdâwi taka kan enkawl a, a dîp ral theitute laka kan hung tlat a hunin a ṭûl hle. Kan aidentiti ber kan hloh chuan lêntupui chu lo hring nghialin, nungchâ leh va tinrêngte chu tual rawn châi thar leh mah se Mizo hnam chuan Kanaan ram a lut ve hauh lo ang tih a hlauhawm.