MNF SEDP bawk chu...
Politician te’n thuneihna an chan huna ram kaihhruai an tum dan, an policy leh programme te kan chîk tawlh tawlh a. Kan ram hruaitu ṭhenkhatin ‘election manifesto-te chu kan inziah ṭhat siak mai mai,’ an la ti duh lek erawh a vanduaithlak khawp mai!
Tun hnaiah MNF Programme & Policy ‘SEDP’ (Socio-Economic Development Policy) hi a lar riau va, hei hi a chhan pawh Zoram dung tluanah MNF President, Pu Zoramthanga leh a kaihhruai party te’n an vah chhuahpui nasat êm vang, a tih theih ang. An party headquarters-ah pawh a inkhaipadiat ang zia zelin zirtirna (training) an inpe hle niin an sawi.
MNF hian SEDP hi kum 2013 pawh khan an nei tawh a. Inthlan kum 2013 chawhnu lam July ni 8-ah hun tepter tak kârah an tlangzarh hman chauh a. An party mipuite’n a thlûk an sa thiam hman meuh lo niin a lang. Tuna ‘Revise-SEDP’ hi chu inthlan hma kumbul, March ni 23, 2017-ah an tlangzarh hman ta mauh va. SEDP buatsaihtute pawh mi thiam rual kan tih leh Politician experience nei ṭhate bakah pawnlam mi an rawn zau va, a kaihhnawih NGO te pawh an rawn chikim hle niin an sawi bawk.
NLUP ang tho a ni ang em?
Congress sorkarin NLUP leh NEDP a kalpui mek a. Hengte pawh hi mi thiam rual kuthnu a ni tih a rin theih. Nimahsela, programme kalpui danin a zir loh chuan CAG Report kan hriat ang hian, ‘su a ti se’ duh viau mai! A enkawlzuina monitoring cell lam chak loh vang nge, khawi lai nge a pawp thawm tur tia indap buai turin NLUP-ah hian sum a luang ral hnem tâwk tawh a. NEDP lam min hawipui leh mek a, kum kal taah Rs. 250 crore an dah a, kuminah 750 crore, heng tangka te hi hman ral leh hman mek a ni. Nakkum 2018 inthlan kum hian vaibelchhe 1000 tal chu an dah leh turah ngai ila, inthlan lam hawi a nih tawh avang hian hmasawnna hnathawh tak tak nan hman beisei a har deuh mai thei.
SEDP-ah chuan engte nge awm?
MNF SEDP (programme & policy) hi phek 64 zeta chhah a ni a. SEDP hi sorkar huna hmalak dan tur tlangpui tarlanna (concept paper) niin, tih tur chipchiar zawk (detail programmes) tarlanna (appendix bu) erawh chu a hrana ruahman a ni tho. Political & Administrative Policy leh SEDP chhûng bikah Economic Development Policy leh Social Development Policy hlawm hranga dah leh a ni.
1). ‘Zoram thar’ (Administrative Policy & Programmes): SEDP chuan sorkar rorelna ṭha ‘Good Governance’ kalpui dan tur chi hrang hrang a sawi a. Angaihna hria leh sorkar rintlak (effective and efficient) sorkar lang tlang, huap zo sorkar, ram chhiat leh a ṭhata mawhphurhna la ngam, rang taka mipui mamawh phuhru thei (accountabily & responsive), sorkar inrelbawlna chak zawka a kal theih nana Information & Communication Technology hman ṭangkai te a dah.
2). Thuneihna semzaí (Decentralization of Powers and Function): Hmasawnna rualkhai zawka a kal theih nan, sorkar dan ding lai ‘constitutional provision’ ngai pawimawha thuneihna semzai tum a ni a. Constitution Article 234 leh 11th and 12th schedule zulzuia V/C leh Local Council-te thuneihna sâng zawk pek te. NGO te hman ṭangkaia an mamawh tangka budget-a dahsak tih te.
Autonomous District Council 3-te tihchangtlun bakah, ADC awm lohna hmunah District Development Council din te, District Hqrs.-ah Municipal Council/ Body din tura hmalak tihte a ni.
3). Corruption: Hlemhlêtna tirêm turin ‘State Vigilance Commission (Independent) din te, Lok Ayukta rintlak din bakah MNF leh India Sorkar inremnaa ziah tel; Mizoram High Court nei tura hmalak. Rang zawka thubuai chinfel theih nan Public Prosecution Directorate/ Cell hawn emaw, tihchangtlun tihte a ni.
4). SEDP ṭanpuina (delivery system): SEDP aṭanga ṭanpuina chu inkaihhruaina mumal tak hnuaiah hna (trade) hrang hrangah training mumal tak nen ṭanpui tum a ni. Ṭanpuina inpek dan tur hi thliar hran a ni a, leiba inpek thawr thawr lam a nih hmel loh : (i). Grants (bulṭanna tur), (ii). Subsidy (iii). Price support leh (iv). Soft loan hmang tea kalpui tum a ni. Beneficiary te pawh tum ve tur neih tir an nih hmel.
5). Rambuai vanga harsatna tawkte: Mizo Hnam movement-in a nghawng, chhan hrang hrang vanga harsatna tuarte leh ram leh hnam tana rammu (underground) te chhawmdawlna ṭha zawk pe tura hmalak te a tel.
6). Ṭhalaite hnathawh tur ngaihtuah: ‘Unemployment Allowance’ siam tum a ni. Hei hi ṭhalai lehkhathiam hna hmu lote tan tih a ni. Lehkhathiam mahnia bul ṭanna tur nei lote tan pawh ‘Assistance for Educated Youth in Bussiness/ Enterpreneurship’ ngaihtuah sak tum a ni. Hemi atan hian Financial Insitution leh Nationalised Bank te pawh hman ṭangkai tum a nih thu ziah a ni.
7). Mizoram New Education Policy (MNEP): National Standart Education nei pha turin ‘New Education Policy (NEP)’ siam tum a ni a. Kohhran leh Private Institution te nen ṭangkawpa hma lak bakah, ‘New Education Commission (NEC)’ din tum a ni. Tuna Sikul kai hun hi kan ram mipui ei leh bar dapna leh hnathawn dan (culture) mila siamrem SEDP-ah chuan a tel bawk.
8). Construction Corporation din: Kawngpui (highways), lei (bridge) lian dawh leh, building sak te state pawnlam mi (public & private company) te kutah a lut vek ṭhin hi tih bo tum a nih thu leh, Const. Corporation lian tak state chhunga hna lian thawk thei tur din tum a ni dawn a ti.
9). Kawlphetha siam chhuah: SEDP chuan kum 2030-ah Mizoram hi power-a intodelh tîr mai bakah, hralh chhuah tham nei turin hmalak a tum thu a sawi a. Hydel Power Project te, Natural Gas Short term power project, ni zung leh thli chakna hmang kawp thei (solar-wind hybrid technology) te pawh hman uar tum a nih thu te a lang.
10). Agriculture leh a kaihhnawiha: Buh leh bala intodelh te, thlai thlan bik chin uar. Tlangram lo neitute dawmkán dan tur, Argiculture link road & tuilakna (irrigation) siam te, thlai leh thei sawngbawlna (food & fruit precessing) bakah contract farming-a hmalakna tur te, sawhthing hralhna leh a market ngaihtuah sak dan tur bithliah fel tak neia ziah a ni.
SEDP-ah chuan rua leh mau hmanga Mizoram economy siamṭhat chu thupui lian ber pakhat a tling a. ‘Tissue culture’ hmangin raw chi ṭha lakluh te, Industry Department hnuaia Bamboo Development Agency (BDA) chu hna thawk thei tura thuamṭhat leh, Bamboo Development Corporation din tum thute dah tel a ni bawk.
- Zobiakvela (Masena)