MIZOTE LEH PUITHUNA
Mizoten Isua chanchin kan hriat ṭan tirh kha a rei ta. Kum 100 a pelhna pawh a rei ta vang vang khawp mai.
Kristian kan nih hma khan kan pi leh pute nun kha ‘hlau nun a ni’ ti ila kan sawi sual tam pui awm love. Sa pui leh ral hlau reng renga an awm kha chu thuhran ni ta se, an nitin nun tibuaitu leh tiralti êm êmtu dang pakhat chu an ‘puithuna,’ sap hovin superstition an tih kha a ni. An nun bung leh chang tam takah khan a chhan chiang taka sawi fak theih loh, eng emaw tak an tih avanga an chunga chhiatna leh vanduaina lo thleng dawn tlata an inhriatna leh an inzirtirna khan an nun a tichêp êm êm a, an khawngaihthlâk takzet a ni.
A nih theih dan chiang faka an sawi theih si loh, ‘pi leh puten an duh lo’ emaw ‘hetia tih hi chu a thiang love’ emawa an tih fo kha a tam êm êm a, sawi sên pawh a ni lo ang a, hriat kim dap pawh a har khawpin a rinawm. Kâwnah in an sa ngam lova, lo atân sih awmna hmun te, zawng luruh leh thing lu bûl awmna hmunte an pawm ngam ngai lova; In sak hawi dan zawngah hawitîr ngam lohzawng an nei a; inneih chungchangah thla serh an nei a, inneih nia mo a tluk palh chuan lawi an kham mai zel a, ni hual vela sâr zâm an duh lo hle bawk a, in pakhat atanga chhim leh hmar emaw chhak leh thlang zawnga zin chhuah phei chu vawiin thlenga la hlau kei tak ngial pawhin ka la hre nual mai. Sawi sên a ni lova, sawi chhuah vek pawh kan tum a ni hek lo, chu lam chu duh tawk phawt ila.
Kan pi leh pute khan eng vangin nge a chhan finfiah theih chiah si loh hlauh an ngah êm êm tih hi chhui chian ngai tak niin a lang. Kristian an nih hma khan Van Pathian, anmahni malsawm thîntu nia an hriat an be thîn a. An dam loh nikhuain ramhuaiin tinaah an ngai a, a hnenah chuan an inthawi thîn. Vanduaina zawng zawng pawh ramhuai sual tihah an ngai zel a, an hlau êm êm a; an chungah vanduaina a thlen theihna ni awma an hriat zawng zawngah insum an tum hram hram vek a, chu chu ‘puithuna’ kan han tih tak hi a lo ni ta a ni. Tichuan a nihna takah chuan ‘puithuna’ chu ramhuai hlauh vanga lo awm a ni ta chiah a ni. (‘Puithuna’ han tih hian kawh dang a nei ve bawk a, sakhaw serh leh sang uluk leh khunkhan tak, thinlung zawng zawnga fimkhur taka tih hi puithuna tia sawi a ni ve tho a, hei erawh hi chu tun lai thlenga thil pawimawh a ni a, nun dazâtna nen a inep chiah a ni. Hei hi kan sawi tum a ni lova, ngaih pawlh loh tûr a ni).
Kan pi leh pute puithuna zinga kan telh fo ṭhin ṭhenkhatte erawh kha chu nun dan mawi an inzirtirna leh anmahni tan hrim hrima himna thlen thei thil a ni a; khanghote erawh kha chu puithuna zingah hian telh chi pawh a ni chiah awm love. Engtir nân: “Bawngtuthlawh ruk chu a tha lo, mahni thlan laih nan an hmang duh” tihte hi rukruk ṭhat lohzia leh a pawizia an inzirtirna a ni a. ‘Ramhnuaia kalin a naupang ber a hnuhnungah an kal ngai lo, laikingin chil a chhak duh’ tihte pawh a hnuhnung fal tan sakei seh a hlauhawm thin avanga inzirtir a ni ngeiin a lang. Khati ang chi kha a tam awm e.
Amaherawhchu, puithuna thil avanga an hlauh tam tak kha chhui chian tak tak pawhin hlauhna chhan awm thei miah lo, science pawhin a finfiah theih ngai loh tûr a tam khawp mai. Chuvangin, khatiang hlauh kha a âtthlâk em avangin ‘puithuna âtthlâk’ tiin sawi a ni fo ta reng a ni.
Mizo chang kan ni lo, hnam dangte pawhin puithuna hi an nei ve vek mai. Sapho ngeite pawh khuan leilawn hnuaia kal te, inchhunga nihliap kaih parh saa dah te an la hlau hle a; thing atanga hmanraw siam an khawih apianga ‘touch wood’ tih thu sawi chhuah kher ngai nia an hriat tlatna te khu a la reh hlei thei lo.
Puithuna thil hi hlauh zel chi a ni em?
Puithuna thil tam tak hi thil belhchian dawl lo leh la hlauh reng tûr pawh a ni tawh lo. A nih lohna chhan point hnih chauh i’n sawi teh ang.
1. Hlauhawm tak tak se khawvela hnam zawng zawngah kan hlauh hi a inang vek ang; sakei hi a hlauhawm tak tak avangin khawvela hnam tinten kan hlau theuh ang hian. Mahse, puithuna erawh hi chu hnam zawng zawngah a inang lo fai deuh vek zawk a ni. Mizovin kan hlauh thin êm êmho hi hnam chuan engah mah an ngai lova; hnam dangten an hlauh êm êmte pawh Mizote tan chuan nuihzatthlak mai a ni hlawm. Hei hian belhchian a dawl lohzia a tilang chiang hle awm e.
2. Sawi tawh angin puithuna avanga kan thil hlauh êm êmho hi Kristian nih hmaa ramhuai an hlauh avanga an hlauh tâk a ni vek a. “Lei leh vana thuneihna zawng zawng ka hnenah pek a ni tawh” (Matt. 28:18) titu Isua Krista ringtu dik tak tan chuan puithuna thil avanga eng eng emaw hlauh hi thil inhmeh lo tak a ni. Kraws lera a hneh hnu ramhuai hlaua phe phe tûr kan ni tawh love. Ringtute chuan hlauh tûr pakhat chauh kan nei - Gehena-a thlarau leh taksa tiboral theitu ‘Pathian’ chauh hi (Matt 10:28) Kum 100 aia upa Mizo ringtute hian puitlin lam pan ila, hlauh loh tûr hlauvin i phe i phe tawh lovang u, Ringtu puitling zia a ni love.
- Zomawia Khiangte