MIZORAMA POLITICS THLI TLEH DAN
Kum 1897, October, ni 1-ah North and South Lushai Hills chu Assam administration hnuaia dah a nih aṭang khan Mizoram chu British India hnuaiah a awm a. Kum 46 (1897-1947) lai hnuah indopui pahnihna (Second World War) azarah India chu British awpna hnuai aṭangin a lo zalen (independent) ve dawn ta a. Chuvangin, Mizoram pawhin a kal zel dan tur a ngaihtuah a ṭul ve ta a. Duh thlan tur pathum a nei – (a) Indian Union hnuaia awm zel, (b) Crown Colony- British hnuaia awm, (c) Burma zawm.
1. Lal bân duhna thli tleh: He tih hun lai (1945-47) hian politic thli na tak a rawn thleh a, Mizo Lalte bân duhna thli a ni. He thli hi a nâin, Zoram pum a chhem nghing nasa a, Mizo Union kaihhruaina hnuaiah kan lalte banin Indian Union-ah min chhêm lut ta a ni. Lalte kha ban kher lovin Khasi Hills ang khuan lal neiin lo awm ta ila a ṭha zawk ang em?
2. Independence thli tleh: Kum 1947 India independence aṭang khan zawitêin independence duhna thli hi a tleh reng. A chhan chu Indian Union chhunga Assam hnuaia Autonomous District a awm chuan beisei a phâk lo hle a. Kum 1959-a mautamah khan India sawrkarin min enkawl danah lung a awi lo, graduate tan hna thawh tur a vang a, zirlai tan a beidawnthlak bawk. Chu chuan India ram aṭanga independence duhna thli na takin a tlehtir ta a ni.
Mizo National Front (MNF) kaihruaina hnuaiah ralthuam chawiin independence sual (armed revolt) kan ṭan ta a ni. Hei hian Mizoram chu hun thim takah a chhem lut a, khaw hâl, sawi khawm, curfew bakah MNF leh India Army-ten pawi sawi lo tam tak an that a ni. Retheihna, harsatna leh hlauhnain Zoram chu a tuam a ni.
MNF movement an ṭan tirh laia an hruaituten an sawi angin ralthuam lek lovin (non-violence) Independence kha sual ni ila chuan MNF hruaitu ṭhenkhat chu an tâng ngei ang; mahse, Mizoram state chu an sual chhuak thuai ang a; chhiatna rapthlak tak takte hi kan tuar lo tur a ni.
3. Remna leh muanna thli tleh: Hetianga thim chhah takin min tuam avangin remna leh muanna ngaiin Mizo mipui an rûm a ni. Sipai nghâisakna leh rikrapna lak aṭanga chhhantu tur kan ngai ngawih ngawih a ni.
(a) Human rights thli a tleh: Brigadier T. Sailo hmalaknain Human Rights thli a tleh a, chu chu PC (People Conference) party chuan a din chhuahpui a, kum 1978 election-ah hnehna changin sawrkarna an siam ta a ni. Mipuiin beiseina sang tak an neih laiin remna kawng zawh lovin MNF nen an inngur cho ta a ni.
(b) Remna leh muanna thli tleh a kal zel: PC leh MNF inremlohna chu remchanga hmangin Congress party chuan MNF underground leh India sawrkar inremna turin theih tawp an chhuah a. Mizo zirlaite nen thawk hovin nasa takin hma an la a, tichuan kum 1984 Election-ah chuan Congress chuan Sawrkarna a rawn siam ta ni.
4. Beidawnna thli tleh: MNF underground-ho chuan ralthuam dahin Peace Accord (Memorandum of Settlement 1986) chu kum 1986 June ni 30-a ziakin 1987 Feb ni 20-ah Mizoram chu State puitlingah hlan kai a ni. Inthlanna buatsaih a ni a, MNF chuan Sawrkarna siamin, Mizoram State-a sawrkar hmasa ber a ni ta a ni.
(a) A tir aṭangin zawi têin beidawnna thli a tleh: Hnam sipai rammu hawng (returnees) an beidawng a, mipui an beidawng bawk. Hnam sipaite (returnees) khawsakna leh dinhmun (settlement) a ṭha lo va, rambuai laia Mizo mipui rilru nâ MNF sawrkar khan a tidam lo a ni. Chuvangin, MNF sawrkar chu kum thum pawh ro an rel hmain a keh ta a, Congress bawk chuan Sawrkarna an siam leh ta a ni.
(b) Beidawnna thli a tleh zual zel: Mizoram state kan neih aṭangin kum 35 (1986-2022) mual a liam ta. Kum 35 chhunga Mizoram buaipui ber chu development a ni. Kum 35 liam ta kan thlir lêtin state-in a ken ve hrim hrim thil thar tam tak District Council hun laia awm lo kha a awm ve ta ṭeuh mai. Congress-in kum 20, MNF-in kum 15 ro an rel.
Tuna kan dinhmun leh kal dan hi dâwn chiang ila lung reng a awi lo.
■ Dependency: Intodelhna kawng kan zawh thei lo, vawiin thlengin sawrkar laipuia innghat (dependent state) kan la ni reng mai.
■ Economic Disparity: Rethei leh hausa kar a zau tawlh tawlh a ni.
■ Alternative Route: Silchar hêlna tur kawng kan la nei thei lo fo mai.
■ Discontinuity of Development Project: Sawrkar hmasa hmalakna chhunzawm a ni lo ṭhin a, hei hian nasa takin hmasawnna a tiṭhuanawp a ni.
■ Corruption: Corruption tam lutuk avangin central sawrkar aṭanga kan sum hmuh pawh kan hmang ṭangkai thei lo.
■ Sem Policy: Development sum sem hi vote zawn nan a ṭha viau mai thei a; mahse, mipui rilru (moral) tihchhiatna a nih bakah, kum 35 chhung hian ram hmasawn nan a ṭangkai lo a ni tih chiang taka finfiah tawh a ni.
■ Drinking Water: Tui thianghlim in tur kan tlakchhamna a zual kai deuh deuh zel a, Aizawl khawpui chawm tur tuikhuah ṭha tak kan siam thuai loh chuan a buaithlak hle dawn a ni.
■ Electricity: Kan ram ruahtui leh luite hi hmang ṭangkai thiam ila chuan electricity hralh chhuah tur kan neih theih laiin; electricity leina leiba rulh sên loh kan nei tlat mai.
■ Party System: Party induhsakna hian mipui a huapzo lo va, hei hian Mizoram chu hremhmunah a siam mek a ni.
■ Financial Management: Tribal hnam naupang – mawl luat vang nge, sual leh pamham vang em ni ta le? Financial management-ah hian kan hlawhchham (fail) let der a nih hi maw!
■ Education: Chanchinṭha zara kan hnam thim min hruai chhuak a, ênga min hruai lûttu lah chu kan sawp chhe der a, Sawrkar school chu kalna tlak lovah kan siam a, 80% Elementary School zirlaite chu Private school-a an kal laiin cheng vaibelchhe tam tak education kan seng reng tho bawk si.
■ Lir A Nghing Dawn: Tun ang zela kan kal a nih chuan rualban lo leh hmuhsitawm takin kan awm dawn a ni. Lir nasa takin a nghing dawn a, chu chuan kan hnam lungphum a sâwi chim vek dawn a ni.
A Tlang Kawm Nan: Kohhran ka thlir hian beidawnna karah beisei ka nei ṭhin. Kohhranah cheng maktaduai tam tak kan chhung lut a; mahse, corruption a awm meuh lo. Kohhran ṭha taka kan enkawl theih chuan a kalphung (system) hi dik se la, Sawrkar pawh ṭha takin kan enkawl thei ang. Chuvangin, KALPHUNG THAR kan mamawh a ni.
Beidawnna thli hi a tleh na tawlh tawlh a, hei hian Sawrkar ding lai pawh hi a nuai chim mai dawn niin a lang a; chuvangin, kalphung thar a lo pian chhuah ka beisei a ni.
Zoram mipui nghahfâk chu:
(1) Hruaitu Ṭha A Ni. Manick Sarkar, Nitish Kumar, Nipendra, Kejriwal-a te kan sawi ri chhen mai. Hei hian hruaitu ṭha, fel leh dik Mizo Mosia kan duh tawhzia a tarlang a ni.
(2) Pathian ram lo lang tur nghakhlel takin Zoram mipuiten kan thlir a ni. Zoram tluanah Krista lo lal rawh se. “I ram lo thleng rawh se” tia ṭawngṭaiin Lalpa I au vang u.
- Rev. Dr. K. Thanzauva