Ram leh hnam humhalh - Culture thlirna mit aṭangin

Puan ang chul hnu kan nun ze mawi kha, pâr angin lo vul leh rawh se - B.Bâwlkhûma

Ṭhangtharte hian lal kan neih laia ro an rel danah rorelna dik aiin rorelna dik lo kan hre lar zawk em? kan history ziaktuten chu chu an tarlang nasa mah mah em? hun hmasa lamah dik tawk lo deuh chu lo awm ṭhin mah se, thil dik an duhzia te, rinawmna an ngaihpawimawhzia te, tlawmngai leh pasalṭhate an chawimawi ṭhinzia te, hmeithei leh rethei zawkte an khawngaihzia te hi kan sawi tam lo ṭhin em? He ram humhimna tur atan lu chhum ban chhum huama an lo beih dan te a ngaihnawm reng a. Ram leh hnam chhanna tura tân in (jail) hial an lo zut tawh te kan theihnghilh thei lo.

He ram hi tumahin min humhalh pui dawn lo. Kan inhungna Inner Line Permit (ILP) pawh chhut chhiat a nih nana thiam taka min beih mek lai hian kan theih ang anga meikawha kan ṭanho a ṭul. Chhungrila ngêt awm thei tur lakah a ṭha zawk inzirtir chunga kan hmeh mih zel a ngai a ni.

Culture ṭha hi vawn nun tur: Kan pi leh pute hunah khan uikawm ṭhat lohzia inzirtir nan ‘sem sem dam dam ei bil thi thi’ an lo ti ṭhin. Ram leh hnam humhalh nana tlawmngaihna hlutzia an hria. Aia upa zahna hlu tak kan neih te hi chhawm nun zel a ṭha hle. Tlangval tlawmngai chuan zawlbukah emaw riahhona reng rengah, ral ven bukah pawh ni se, a hrehawm lai berah mut a tum tlat ṭhin. Chhiat ṭhat thu hlaah zualko tlan hla ber nih an inchuh a, zan thim leh ruah sur hnuaiah an kal a khâm chuang lo.

Mi ṭhenkhatten kan incheina chung­changah ṭhahnemngai taka Mizo kut chhuak leh zia râng (traditional dress) an uar thar hi a ṭhat lohna sawi tur kan hre lo. Chutih rualin Biak ina seng luh a - kawrchei, kawr zeh kan ha erawh tam takin kan ngaithei vak rih lo ni pawhin a lang. Zu hmun sa hmun lam (dance) a kan ngaih ṭhenkhat ‘chai’ titih thlengin lamtual a thleng a, ngaihdan a phir viau. Pathian biak nan a eng ber nge ṭha ang tih kan hre lo. Biak dan dik erawh Bible-in min hrilh thung. Culture thi tawhah pawh

ṭha tak tak a awm ang, a vai chuan a ṭha lo vang; chutiang karah chuan a ṭha chu kan vawng nung zel tur a ni ang.

Thingserh sat ngam kan la mamawh reng: Thingserh sat ngam neih a hlu. Mual laiah thingsia emaw thingthiang emaw an phun a. He thingserh hi mi huaisenten chemin an rawn kik kauh ṭhin. Ral laka thlan chhe lo tur, khua leh tui chhan nana mahni nun pawh ka pe huam e tihna a ni. Khawtlangin an ngaisan em em a, an idol te an ni. Khawtlangah chutianga thingserh sat ngam pahnih pathum an awm chuan an thlamuanpui em em a ni. Kawng tinrenga duhsak an hlawh bawk ṭhin.

Ram leh hnam chhan nan pasalṭha thingserh sat ngam an la hlu reng. Zu leh ruihhlo lak fihlim; eirukna tenawm tak malmak leh tihbo tumtu chuan chu thingserh chu rawn kik kauh rawh se. Chutiang ti ngam chu a ni he ram hian a mamawh a, kan thlamuanpui ṭhin ni. Ram tana hnawksak eiru leh mi pamhamte te kan endawng a ṭul. Dikna thihpui ngam kan chawimawi zel a ṭul.

Rinawmna vawng ṭhin hnam kan ni: Ziaktu ṭhenkhatin ‘hnam rinawm lo kan ni’ an tih hian lâi a lo nâ. Kawngka kalh nana thingfak hmang ṭhin hnam hi hnam rinawm lo kan nih lai reng reng kan hre lo. Kan pi pute nunah buh ruk pawh thil thiang lo a ni a, nimahsela chhuan chhama an awm chuan an hrethiam thung. Loh theih lohva chutiang tih ngai a awm hunin an vai bel tal an hnutchhiah ṭhin. Chu chu a neituten an hmuhin an haider ve ṭhin.

Social media a lo awm hi a ṭhat lohna kan sawi tam ṭhin a, a dik ang. Intih­hmuhna ṭha lo chi a awm. A ṭhatna lama kan chhilh ve loh chuan a chhe lam chauh âwn tum an intlar leh mai ang. Tun hnaiah mi rinawm, pawisa leh thil hlu dang dang chharten a tibotute hmuhlet theih turin remchang an siam ṭhin a, an fakawm e. Mi rinawm lo tlem te avanga vairampur thil bo ang maia kan nihna ni lo pui - ‘thil bo chu a hmuh let theih tawh loh’ tih thawthanga inngaihna kan neih lek lek laia hetianga Mizona an partir hi a lawmawm hle a, chibai an chakawm tlat. Hei hi kan nihna chiah a ni zawk. Rinawmna hi a hlu a, hmuh leh chhiar a nuam a, he thil ṭha kan vawn nun hi a va mawi em! intihhmuhna ṭha chi a ni.

Mi pamham leh duhâmte hi zak rawh se: Kan pi leh pute khan kawn lai taka insak te, vantlang kawngpui insak hnan a thiang lo te an lo ti a. Pal an hung thar dawnin mahni lamah pin tur tiin an inzirtir a. Mi duham nun a nuam lo, an tluang lo an ti

ṭhin. Mi khuaa pûr chawk chu zahthlakah an ngai a, miin pûr rawn chaw zawk se an ti a. Lo an neihin ram ri tur an kham a, mangkhawh laiin an siam ṭhin. Hei hi sawn a thiang lo. Lo sawn ru duh an awm chuan an hrisel thei lo an ti. A sawntu chu thi se an tih phei chuan “hlam dawn lai va sawnsak belh i la an thi ngei ngei” an ti.

Heng hi mi dang tana hnawksak nih an duh loh vang a ni ber. Duhamna lakah invengin ṭanpui ngai nih ai chuan midang ṭanpuitu nih kha an tum tlat ṭhin. Tunah mi ṭhenkhatten vantlang kawng kan nek ngar ngar a, kan zak tawh lem hlei lo va! Ṭhenawmte nen ramri chungchangah kan intin uaih uaih a, court kan thleng ta rup rup bawk a. Mi duhâm leh pamhamte avanga mi dikte pawhin kan tuar ta zel hi a pawi hle a, hei hi hneh thei tura kan ṭanho zual a ngai.

Aia upate zah thiam: Kan hnam hi ṭawngkam hmang uluk hnam kan ni ṭhin. Mi nu leh pa te pawh kan mawl biak ngai lo; aia upate an hmingin kan ko ngai lo va, “ka u, ka nu/ ka pa, ka pi/ ka pu” tih ṭawng mawi hmang ṭhin kan ni. Chaw eiho pawhin upa berin a bar hma chuan naupang zawkten an bar khalh ngai lo. Kan social media leh thil dang dangah aia upate zahna kan tlachham em ni tih turin kan thu leh hla tam tak a kur ngei nguai a. Hei hi thil pawi tak a ni.

Kan thlang lawka Hindu ho khuan nu leh pa hi zah tak tein an zah a, pitar putar pawhin an fate chu an la thunun thei tlat a ni. Kan ngaihsan leh an film kan lehlin nasat em em - South Korea ram khian an culture ṭha an vawng nung reng thei. Aia upate zahna kawngah keini aiin an la thutak emaw tih tur a ni a. An sam tihphir leh tih sen dan te, an fen chhin leh hak chauh entawn lo hian an hnam nun ze mawi tak - ‘aia upa an zah dan’ te hria ila, chu chu kan neihsa mah mah a ni zawk! kan ta sa -‘aia upate zah’ culture hi vawn nun zel tum ila. Chutih rual chuan rual û zawkte pawh zah tlakin kan nung em tih kan inenfiah fo a ṭul.

Midangte ṭanpui: Hrisel loh vang te, vanduaina thil dang vang tein min ṭhenkhatten hawp khawp an nei thei lo va. Lal leh upaten an hriat chuan buh ngah deuh (hausa) te buh chu an laksak a, ei tur nei lo zawkte chu an pe ṭhih. Hetianga rethei zawkte an enkawl theih nan a hma lamin ruahmanna an lo nei lawk a. ‘Ramhual’ an ti a, chhungkaw rual deuh, khawsa thei deuh an ni tlangpui. Chung mite chu lo thlan hunah an thlan hmasak tir ṭhin a, ram ṭha an thlan theih avangin buh pawh an ngah deuh nge nge ṭhin.

Midangte khai chhuah ngaia awm te, midangte tih sak ngaia awm te hi zahthlak tawpah an ngai a. Pum pelh an tum hram hram ṭhin. Harsatna leh vanduaina avanga thlawhhma vil hleithei lo te chu khawtlangin an lo te an thlawhpui a, a nei deuhten an buh te pawh an pe a, mi harsa leh chanhaite tan an ui lem lo. Mi thatchhia, hlo thlo peih lo chu an hmusit em em a.

Kelkang aṭanga harhna inṭan chuan kum 2015-ah ram pum min fan chhuak a. Khaw chhak tlang dung aṭanga ram pum huap harhna lo thleng kha a hmun ngeia kal chuan Kelkang khuate mikhual lawm leh thlen chungchangah Mizo nun ze mawi tak a hmuh theih. A va lawmawm em! Mizote culture chhung ngeia Pathian a inpuang duh hi kan vanneihna a ni.

Kan pi leh puten in hmun lo ram insem chungchangah tihdan ṭha, tihdan mawi tak an lo neih ṭhin te, mi rethei chhumchhia zawkte an lo dawmchhuah dan te hi a ṭha ngawih ngawih a. Thil dik an duh a, dik lo an haw em em. Dawt sawi hmang chu sawi loh mahni thusawi anga awm lote pawhin ngaihsan an hlawh ngai lo.

Mi retheite ṭanpui ṭhintu lal hming ṭha Lersia kha lo tho leh ta se; vawiina mi rethei chanhai zawkte hi engtin nge a rawn tih leh ang le? (Thu lakna : Rev. Zairema, Pi pute biak hi, 2009)

- Zonunsanga