Written by
Miltona
Vaivakawn

Mizoram Elementary School Education-in hma a sâwn zêl

Chhan hrang hrang avângin Mizoram hian world class education kan la hlat deuh ti zâwnga thu rawn ziak ṭhin te, kan sap ṭawng hman hi a quality lo ti zâwnga thu rawn ziak ṭhin te leh dik taka Mizo ṭawng ziak leh lam (pronounce) pawh kan thiam lo ti zâwnga ṭha­hnemngai taka thu rawn ziak ṭhinte kan awm chho ta zêl a, a lâwmawm hle mai. Hêng mite hian thil tum thuhmun an nei vek a, chu chu thiamna tluantling (quality education) hi a ni. Zirna ṭha kan vei ṭan ta hi thil lâwmawm tak a ni. Hei vâng hian zirtirtu thiam lo deuh ṭhenkhatte phei chuan zirtirtu nih hi zahthlâk an ti ṭan a ni. Hmasâwn tur chuan thil hi kan vei phawt a ngai. A dik lo lai zawn chhuaha siamṭhat zêl hi hmasâwn dân tur chu a ni.

Rome was not built in a day

Rome khawpui hi ni khat chhûng leka din zawh a ni lo ang bawkin zirna ṭha pawh hi duh hle mah ila vawilehkhata neih theih a ni bik lo. Thil tam tak ngaihtuah tel a ngai. Quality education pe turin quality teacher a ngai. A nih, kan zirtirtute hi an quality em? Khawi aṭanga zir chhuak nge? Eng ang training nge an neih? Engtiang chiaha lâk nge an nih? Zirtirtu hlui deuhte chawlhtir veka ṭhangthar lehkhathiam zâwkte chauh chhawr tum hi thil awlsam a ni ang em? Kan duhthusam zirtirtu ṭha, training institute-a mi thiam tak takte hnuaia ṭha taka quality training la zo, sap ṭawng thiam zet mai, subject hnehsawh tak leh zirtir thiam êm êm chauh sorkar leh private school-ah chhawr tur ti ta ila, Mizoram hian kan mamawh zât zirtirtu kan hmu lo ang. School a tlêm ang. Nimahsela, zirna kan duh si a, qualified zirtirtu an awm miau loh avângin hmân aṭang tawh khan thiam vak lote pawh lâk an lo ni tawh ṭhin a, vawiin thlengin kan la inchhawr chhunzawm zêl zâwk a lo ni. Ram dinhmun leh a tir aṭanga thil awm dân chhui chiang hmasa phawt loa quality education kan neih theihna tura kan duh dân kan âu chhuahpui phawng phawnga tih nghâl rum rum kan beisei chuan a dik lo deuh ang.

Hmalam kan pan zêl

Mizoram zirna leh zirtir­tute quality a sâng tâwk lo kan tih mêk laiin Mizoram education hian zâwi zâwiin hma a sâwn zêl tih erawh hi chu hmuh hmaih chi a ni lo. Kohhran kuta zirna a awm laia zirna ṭhatzia kan tih fote hi eng ang chiahin kan teh ka hre lo. Thiamna lamah chuan ṭhangtharte zingah quality sang tak tak an tam tawh hle. Moral lamah erawh kan hniam zâwk a ni mahna. World class education pe thei tur khawpa thiamna leh theihna nei zirtirtu pawh kan nei nual. Kan kalphung a la fuh tâwk loh deuh avâng leh thil tih mai theih loh ṭhenkhat a la awm avângin kan nih tur ang kan la ni thei lo mai chauh zâwk niin a lang. Entirna pakhat han pe ta ila. School pakhatah Headmaster ṭha tak leh zirtirtu thiam bîk deuhte dah khawmin teaching aids, laboratory, library leh a dang dangte nên ṭha taka thuam (equipped) ni ta se, zirna quality hi a hniam lo tawp ang. Zirlai pawh an tam ang. English-ah nasa takin hma an sâwn bawk ang. Chutiang khawpa zirtirna ṭha pe thei zirtirtu sorkar hian a nei nual.

Change kan hmu zêl

Tûnah hian pre-service training te kan inpe chho mêk zêl a. Training institute-a thawkte pawh an quality a sâng chho zêl a, trainee-te pawh school leh college ṭha tak tak aṭanga zir chhuakte an lo ni chho mêk zel bawk nên. Nakinah chuan zirtirtu thiam tak tak hlir kan la nei ngei ang. Tûn hma chuan zirtirtu ṭha leh thiam nih tum vâng pawh ni loin zirtirtu hna thawh chhunzawm zêl theih nân leh hlawh pun nânte training an nei ṭhin a, certificate neih hi training thil tum ber a ni ṭhin. Khatih hun lai khan mi lesson plan hluite leh ṭhiante project tihsate ringin training an tlingtla ve mai ṭhin. Thiamna lamah pawh tling zo lo, khaw­ngaihna avânga tlinga pawm (condoned)-te pawh an awm nual. Tunah chuan a tling leh thiam tak takte chauh lâk an ni tawh. Tûn tlut tlutah kan duh world class education nei thei rih lo mah ila, world class education nei turin hma kan sâwn zêl a ni. Tih dan thar leh ṭha zawk kan hmang chho mêk zêl a, kan education hi a la ṭha êm êm ang.

Elementary school-ah hian zawhte upat avanga Headmaster post an chelh ṭhinte pawh kha 50% lai mai zirtirtu naupang zawk leh thiam zawkte tân dah hran a ni tawh a, hmasawnna a thlen ngei ang. Headmaster grade pay hrante pawh kan la nei lo tih a sawi theih loh. Transfer and posting dân tharte pawh siamin kum 3 awm hnu-ah insawn zêl tur tiin dân tharte pawh kan la nei lo ang tih a sawi theih loh. Zirtirtu indaih lehzual nân sorkar hian khauh takin school amalgamation a kalpui lo ang tih pawh a sawi theih loh. Kan kalphung fuh lo lai a ṭha zâwkin kan thlâk chho mêk zêl a, world class education kan la sual chhuak ngêi ang.

- Miltona, Vaivakawn