HMEICHHIA NGE MIPA HIM LO ZAWK?
Ni tin nun kan hmannaah hian kawng hrang hranga intihnatna a thleng chamchi a. Mi kan tina a, midang lak aṭang pawhin natna kan hmu fo a nih hi. Hetih lai hian ‘intihnatna’ han tih hian a huam zau hle a, taksa inhliam emaw intihnat mai bakah thinlung leh rilru intihnatnate pawh a awm a, a hluar nasa telh telh lehnghal a. Amaherawhchu, tun ṭumah chuan taksaa intihnatna (physical violence) chauh kan tarlang dawn a ni.
Khawvel pumah hian taksaa insawisakna te, intihnatnate hi ni khatah ringawt pawh a thleng hnem hle a. A tlangpuiin, mipa emaw hmeichhia emaw pawh ni se la, mi nawlpui aia ei leh bar kawnga harsa te, thiltihtheihna nei tlemte leh khawtlang nunhonaa hniam deuhte hi a tuartu an ni deuh zel a ni. Chuvangin, hmeichhia chauhvin an tuar kan ti thei lo va, mipa chauh hi zaa za tuarna thlentu an ni kan ti thei hek lo a ni. Makepeace chuan hemi chungchang hi sawiin hmeichhiate chuan an chungah kawng hrang hranga harsatna a thlen changin- taksa leh rilru lam tiamin, thuneitute hnena thlen mai nachang an hria a, anmahni pui thei tur rawna pan an hre lo zawk a; mipa erawh chuan sawi chhuah an harsat a ti a ni. Dikna tam tak a awm awm e. Mipa mizia kan ngaih ṭhin danah chuan ṭawng tam lo tih hi a ni a, hei hian kungkaih tam tak a nei a. Harsatna an tawh pawhin inbun ruah an harsat a, mipa lo riaua hriatna an nei, hei hian rilru damlohna tam tak a thlen a ni. Chuvangin, tawrhna tam tak hi kan khawtlang kan inrelbawl dan, chumiin rilru puthmang min pekin a hrinte pawh a tih theih ang chu.
Selmini leh McElrath te chuan an zirchiannaah mipa hian kut inthlakna an tuar nasa zawk a, mimal angah chuan mipa, kawppui la nei lo inrintawkna nei tlemte leh, an hun hmasa lama tawrhna nasa tak lo tuar tawhte’n an tawk nasa zual a ni. A zat thu hlaa mipa leh hmeichhiaah hian tu nge tuar hnem zawk tihah hian zawhna a tam thei hle a. Khawtlang inrelbawl dan leh chhungkaw inrelbawlte pawhin thui tak a hril awm e. Kum 1990-ah Gartner, Baker leh Pampel te’n zirchianna an neihah chuan taksaa tawrhna tuartuteah hian a tam zawk chu eizawnna mumal nei lo an ni an ti a. Hmeichhiate chu he lama pachhe zawk an ni chungin tualthahna leh taksaa inbeihna lamah an tuar tlem zawk thung a. Chuvangin, a chhan hrang hrang a tam a, puh ber tur pawh hriat a har a ni.
Kan khawtlang inrelbawl dan hi han thlir ta illa, a ṭhatna leh ṭhat lohna tam tak a awm a; pawisa thirin hmai hnih a nei ang chiah hian. A chunga kan tarlante pawh khi mi rama zirchianna an neih a ni a, kan tan pawmawm tak a ni thei a, a ni lo thei bawk. Mi ram nena khaikhin ralah chuan tualthahnate pawh hi a thleng tam lo hle a; chutihrualin, hman leh tun nena han tehin heti lamah kan sang tawh hle. Hmanlai deuhah chuan hetiang ang vanduaina a thlen pawhin ni eng emaw zat chu khawtlang titi a ni ṭhin a; tunah chuan chanchin ṭha lote hi ni tam kan sawi zui hman lo chu a nih hi. Mizoram police in tualthah thubuai a ziah luh hi kum 2014-ah phei kha chuan a tam fal hle a, 45 lai a ni. CID (Crime) branch-in a tarlan danin kum 2014 aṭang khan kum nga chhung chu Mizoram police-a tualthah thubuai ziah luh hi 156 teh meuh mai a ni. A hnu lamah han tlahniam ve deuh mah ila, kan ziaawm viau lo a ni. Tualthah case zawng zawng hi mipa awrh vek a ni lo va, tuartu zawng zawng hmeichhia chauh an ni lo bawk a ni. Pawngsual case te pawh sawi kai ta zel ila, hmeichhe tawrh tur chauha ngaihna hi a lian hle a. Mipa hian an mipatpui aṭangin an tawk a, hmeichhe lak aṭangin an tawk bawk a ni. Amaherawhchu, report hi a tlem hle a ni.
Khawvel huap angin sawi ta ila, pawngsual hi hmeichhe tawh tura ngaihna awm mah se, kum 1980 aṭang khan mipa chunga thleng nia hriat a ni a, a tlangpui thuin mipa naupang chunga thleng a ni. US-ah chuan mipa leh mipa inpawngsual hi an thinhrik nasa em em a, mualphona nasa tak anga ngaih a ni. Psychologist Sarah Crome-I’n a tarlan danin sawmah pakhat pawh report a lut tling lo a ni. Ram hla zawk kan sawi ta sa sa a, zirchianna pakhat (Hannon et al.) in a tarlan danin 23.4% hmeichhia leh 10.5% mipain pawngsual an nih thu an report a. Kum 2008-a United States National Crime Victimization Survey in zirchianna a neihah mipa 98 kawmna neih an ni a, chumiah chuan heti lama tawhsual tawk tawh in-report zinga 46% te chu hmeichhiain an tawrhtir tih hmuhchhuah a ni. Hei hi kan ramah pawh a thleng ve mek zel a ni; mi ramah chauh ni lo, kan ramah ngei pawh hian pawngsual tawk tawhte hian thinhrik an tawk nasa hle a, chhungkua mualphona ang hiala ngaih ṭhin a ni a, he ngaih dan hian kan aw min chhuahtir thei lo fo a ni.
Chuvangin, nu leh pa leh zirtirtute pawh heng zirtirnate hi kan fate kan zirtir a ṭul mai bakah mipa leh hmeichhe angkhata zirtirna hi kan pek a ṭul hle a ni. Kan chhehvel leh kan ram mai ni lo, keimah ni tan ngeia dikna kan au chhuahpui hi huaisenna dik a ni. Danin min humhalh em avangin hmeichhia zawng zawng kan him lo va, chak zawk nia kan inngaih avangin mipa zawng zawng pawh kan him bik chuang lo, I fimkhur tlang ang u.
- Debbie Rinawmi