Mizoram hi Mizote ta a ni
Tunhnaiah The Mizoram (Selection of candidates for Higher Technical Courses) Rules Category I-a ram leilung fate leh ram leilung fa ni lote dah chungchangah sawrkar leh zirlaite an innawr nasa a. Sawrkar thupek zawmin dan kengkawhtuten invenna nei lo zirlaite an nawr a. Central YMA leh NGO coordination committee te chuan kan police-te chu hnam thilah chuan hnam rilru puin hna thawk tawh se an duh thu an au chhuah pui hial a. Heng hunah hian police lam tan hnam rilru an putna leh an hna (duty) an hlen chhuahnaah eng ang chiaha awm tur nge tih hriat thiam har tak tur a ni ngei ang. MPSA chuan thuchhuah siamin buaina denchhena mimal taka inbeihna thleng zui an duh loh thu an chhuah ve bawk a.
Tun ṭuma MZP hmalakna hian Mizo zingah hnama chian tharna leh hnam hmangaihna a tuh ṭha leh a ni ber a. Engpawh ni se, Chakma chungchanga inhnialna lo awm ṭhin chu Chakma-ten Mizoramah pem lut tlai bik lo tlata an insawina hi a ni. Mizoramah hian tu nge cheng hmasa zawk tih thu hi buaipui ngai tak a lo ni chho ta a.
Mizoram luah hun pawm dan hmasa
Mizote Mizorama kan pem luh hun thu-ah hian sawi dan hrang hrang awm mah se inhnialna awm vak lova kan pawm tlan nia lang chu A.D. 1700/1800 vel a ni. Hei hi ram dang aṭanga Mizoram awp tura lo kal mi ngoho leh Indian officer, Mizorama lo awm tawhte thu leh hla a ni ber a. Heng mite hi min awptu (colonizers) an niin, an thu ziah dan pawh awp bettu rilru (colonial perspective)
aṭanga ziah an ni hlawm. Mizo history ziaktu tam berte pawhin heng ziak hmasatute hi thu lakna hnar (source) berah an hmang. Chuvangin, Mizote Mizorama kan luh kum thu-ah hian hun tlai angreng tak 1700/1800 hi kan pawm tlang thup hrih a. A hma lam zawng kha mi dangte tan kan dah emaw ni? Hei hian hnialtu nei vak lo mah sela, thlirna tlang dang aṭanga thlir chuan hnial theih tak a ni! Han chhiar zel mah teh.
Hmakhawsangah Mizote Mizoramah
Ziaka chhinchhiah theih china India hmarchhaka cheng hmasa ber, mi ṭhenkhatin Mlechhas leh Asuras tia an ziahte chu Kiratas, Cinas leh mi dangte an ni a. Kiratas (emaw mongoloid emaw)-te chu Vedic Aryan-te khan an hre chiang hle a, Yajur leh Atharva Veda-ah te ziah lan an ni a. Heng Kiratas leh Cinas-te hi sipaia ṭang ṭhin an ni a, an vun rawng chu tuna Mizote vun rawng ang chiah rawng eng (yellowish) a ni. Hmanlai ziaktute khan kum A.D. zabi khatnaah chuan heng hnamte hi tuna an awmna bawr vela (Mizoram leh Manipur) awm tawhin an ziak a. Periplus-a Sesatae leh Ptolemy-a Besadae hnamte chu Garo, Naga, Lushai-Kuki emaw Mishimi emaw an ni a. Gerini chuan Tiladai-te chu Kuki-Chin te hi niin a sawi. Epic leh Puranas te chuan ‘Cinas’ te chu Kuki-Chin emaw Lushai emaw an nih a rinawm thu a sawi ve bawk a.
He rilru pu tho hian Prof. J.N. Phukan-a chuan, “Ptolemy-a Tiladae-te hi Kuki (Chin) an nih tak tak hmel a, India hmarchhaka an awmna hi tun hnai mai ni lovin hmakhawsang, hun hla tawh tak kha a ni chiang mai a. Kuki leh Mizote zingah, an zavai a nih loh pawn an zinga hnam thenkhat tal hi chu ziaka thil vawn that hma (pre-historic time)-ah khan India hmarchhakah hian an lo awm tawh a ni,” a ti ve chiah bawk. Hnam dangin Mizote Mizorama kan luh hun min ziah tlaisak hlawm hle laiin thudik haichhuah duhtu an lo awm ve zel hi a tihzia hle.
V. Lunghnema chuan Mizote hian Mizoram hi 100 B.C. leh A.D. 100 inkarah khan kan lo luah tawh thu a sawi a. Ani hi chuan Mizote hnam naupang tak anga min ziak thin leh khawi lai khur chhung emaw (Chhinlung) aṭanga chhuak mai mai awma dik lo taka ziaksak kan ni hi a duh lo hle a; a ngaih dan hi a pawmawm hle.
Carey leh Tuck te thian dun chuan tunhma khan Dravidian, Chinese, Tibetan leh hnam thenkhatte chu Tibet ramah emaw, a aia thlang deuh feah emaw kan lo cheng ho vek tawh niin an ngai a. Chuta ṭang chuan Dravidian-te an pem chhuak hmasa ber a, India-ah an lut a. Anni hnuah kum 3,000 hma lam tawhah khan Chinese-te chu khaw chhak lam panin an pem chhuak ve leh a. Chu mi hnuah hnam lian vak lohote chu India ramah an pem lut ta a ni. (Tibeto) Burman-ho chu Burma-ah nawr chhoh an ni. Carey-a ten an sawi dan chuan Kuki, Lushai leh Chin te hi mi inang, Tibet-a awm ho ṭhin an ni.
Tibet aṭang hian mihring ṭawng tihhran a lo nih tak avangin Mizo chhungkua chu khawchhak tlang ram lama kala, chuta tanga Mizorama lo chhuk thla ta niin Lunghnema chuan a ngai a. Tibet leh Himalaya tlang panga hnam tam takte tawng chu Mizo tawng nena inang tam tak an la awm thu a sawi bawk a. An tawng leh Mizo tawnga inang tam tak awm thu hi a dik chiah reng a. Ku Amika Sijapati chuan, “Zo-hote BC 2000-1000 lai vel khan Nepal hmar kil hrutin khawchhak lam an pan a, chutih hun lai chuan sairawkherh leh thal chauh an keng a ni,” tiin a ziak a. Choudhuri chuan heng lai ram aṭanga Mizoram leh Burma lama pem chhote kawng zawh chu Tibet leh Nepal; Assam-Burma kawng (hmar lama Patkai kaltlang leh Chhimchhak lamah Manipur leh Cachar kaltlangin) nia a ngaih theih thu a sawi. Heti lam hi Mizote pem kualnaah tihlansarh a la ni rih lo.
Thlanrawkpa Khuangchawi, Mizoramah
Thlanrawkpa Khuangchawi kha Mizo zawng zawngin hmakhawsanga thil thleng niin kan pawm fel thlap vek a. Kha khuangchawi ropui bik kha Aiduzawla Liankhama khua Lukuaihmun kianga thleng a ni a. Khatah khan Buipui chu a ṭhiante laka lungawi lovin, khuang a chuh thut a, a bihruk pui ta daih a nih kha. Chu khuang a tawmpuina puk, buikhuang kham chu he hmunah hian a awm. Ramsa zawng zawngte pawh he hun puiah hian sawm an niin, an hmingte pawh pek an ni a. He hmakhawsanga thil thleng, Mizoram chhung ngeia lo thleng tawh hian Mizote hi tun hnai maia Mizorama lut thar kan nih lohzia min hrilh fiah thar uai uai lo em ni le?
Tlangkawmna
Khawvela hnam tam takte hi lo pem kual tawh ṭhin kan ni a. Mizote pawh zin kawng thui tak zawha pem kual ve tawh kan ni. Mizo thlah, Mizorama pem lut hmasate an luh hun chu hmakhawsang daih tawh kha a ni a. Mizo hnahthlak
ṭhenkhat, a hnu deuh fea lo lut pawh a awm theih. Kan lo luhnaah hian kan kawng zawh pawh a inang vek kher lo ang a. Chhak lam aṭanga lo lut kan awm rualin thlang lam aṭanga lo lut pawh a awm theih ngei ang. Hindu firfiakten 2021 hmaa India aṭanga kristiante min nawr chhuah an tum mekna boruakah hian keini Mizote hian he ram hi hman ata tawh Pathian min pek a ni a, he leilunga kan awm tanna pawh hmakhawsang ata tawh a ni tih kan puan chhuah zel a pawimawh.
Hmanlai aṭanga Mizorama kan awm dan chanchinah Chakmate pawh hi an lang tel ngai lo bawk. Sawi belh tur tam tak karah Col. V. Lunghnema ṭawngkam hian kan thu i’n khar teh ang - “Mahni pipu chanchin hre si lo chuan engtin nge, ‘hei hi ka ram?’ tia a hauh theih ang?”
- Rev. Lalfakawma Ralte, ATC
End notes:
1. Nishipada Deva Choudhury. “The Early Inhabitants of North-East India with Special Refrence to Mizoram.” A paper presented on International Seminar on “Studies on the Minority Nationalities of Northeast India - the Mizos.” Organized by Directorate of Higher and Technical Education, Govt of Mizoram, Aizawl, Mizoram. Hereafter cited as Choudhury, “The Early Inhabitants.”
2. J.N. Phukan. “The late Home of Migration of the Mizos.” A paper presented on International Seminar on “Studies on the Minority Nationalities of Northeast India - the Mizos.” Organized by Directorate of Higher and Technical Education, Govt of Mizoram, Aizawl, Mizoram.
3. Col. V. Lunghnema. Mizo Chanchin - B.C. 300
aṭanga 1929 A.D. (Aizawl: H. Liandawla, 1993), 5. Hereafter cited as Lunghnema, Mizo.
4. Bertram S. Carey and H.N. Tuck. The Chin Hills - A History of the People, our Dealings with Them, Their Customes and Manners and a Gazetteer of their Country (Calcutta: Firma KLM Pvt. Ltd, 1932), p. 2.
5. Lunghnema. Mizo, 10, 11.
6. Ku Amika Sijapati, Short Story of Nepal 2025 BC. As cited by Lunghnema, Mizo.
7. Choudhury. “The Early Inhabitants,” p. 2.
8. Hrangthiauva. Mizo Chanchin (Aizawl: Lalrinliana and Sons, 1978), p. 365.
9. Joy L.K. Pachuau, Being Mizo (Oxford University Press, 2014), 111.