ZU CHHIA (Hooch)
Prohibition chungchang hi mithiamten an ziak kur ngiai nguai tawh chungin, a kaihhnawih tho, kumin July ni 25-a Gujarat State-a zu chhe in avanga chhiatna thleng chungchang kha han tuihnih ve ṭulin ka hria a. July ni 25 tlai khan Gujarat State-a Ahmedabad District leh Bolad District chhunga khaw paruk emaw velah zu chhe in vangin mi 45 zet an thi a; midang 75 lai Ahmedabad leh Bhavnagar Hospital hrang hrangah enkawl ngaiin an awm mek bawk.
Gujarat hi India ram State tlem te zinga atir aṭanga Prohibition kalpui ngar ngar thei awmchhun a ni a. He lama an tawnhriat hi keini tan a bengvarthlak ve hrim hrim a. The Hindu newspaper, tun hnai July ni 30-a chhuakah khan, article pakhat “Token prohibition takes a toll in Gujarat” tih Reporter pakhat Mahesh Lang-a ziak ngaihnawm tak kha, chhiar ve lote kan awm tak hlauhah tiin, aṭhen azar ka rawn chhawpchhuak ve dawn a ni. Chu article heading chu “Token prohibition…in Gujarat” tih a ni lek fang a; a awmzia ni awm tak chu “a tak tak thleng zo rih lo, enchhinna” tihna a ni ang.
States Reorganisation Act hnuaia kum 1960 atanga Maharashtra leh Gujarat ṭhen hran an nih aṭang khan, Gujarat State hi tun thlengin Prohibition policy ngawrh taka kalpuina State awmchhun a ni a. An Dan hman mek pawh Gujarat Prohibition Act, 1949 tih a ni.
An hlawhtlin loh dan: Kum 2009-a Ahmedabad-a zu chhe in vanga mi 157 an thih aṭang kha chuan, an local zu (hooch), a hmingah “LATHTHA” an tih chu, siam, kawl leh zawrh khap a nih bakah, he zu in vanga miin an thihpui chuan, ‘capital offence’ anga ngaih niin, a mawhphurtu pawh damchhung lung in tan emaw khaihlum emaw a hrem theih a ni. Chu bakah, Gujarat hi Mahatma Gandhi pianna ram a nih avangin, prohibition hi khauh takin, thei leh thei lo chung pawhin an kalpui zel lo thei lo a ni.
Kum 2017-a Amendment an siamah chuan zu rui chunga buaina siam leh hnawksaka khawsate chu, a rei lo berah pawh kum khat tal leh kum thum thleng pawha tantir theih an ni a. Hei hian State ṭhenawm aṭanga rui chunga Gujarat State-a lo lutte pawh a huam a ni.
Bihar lam ve thung: Bihar State ve thungah hian kum 2016 aṭangin an CM Nitish Kumar-a'n Prohibition a kalpui a. An bei ngawrh hle ni maw, Court hrang hrangte ngaihtuah sen loh khawp prohition cases a inhnawh tawt tlat a; an judicial system kal mek lai pawh a buai phah hle. Kum ruk kal ta chhung khan zu chhe in vangin mi za telin an thih phah tawh a. Kumin 2022 chhungah ngawt pawh mi 115-in an thihpui tawh an ti. Tunah tak phei chuan awmze neia an thehthang theih aia tam prohibition cases an neih ṭhin avangin, Ruling leh Opposition te chuan he Dan hi ennawn leh ṭul an ti hle a ni.
Gujarat CM hlui ngaihdan: An CM hlui leh Union Minister pawh lo ni tawh ṭhin, Shankersinh Vaghela chu, a CM laia Prohibition champion-pui ṭhin a ni e ti lovin, tunah chuan Prohibition hlih duh pawlah a ṭang ta thung. A ngaihdan chuan zu chhiah uiawm tham tak tur prohibition vanga an hloh mek hi, mirethei leh hnuaihnung zawkte khaichhuah nana hman ni zawk se, a ti. A sawi zel dan chuan, “Prohibition hi kan vervekzia pholanna lian ber a ni a, Corruption ṭobul lian ber a ni bawk. Kum tin Rs vbc tam tak siamna a nih vang hian, Sawrkar fawng vuantu leh Opposition te hian inrawn chunga tihtawp dan, bengsika ngaihtuah a ṭul ta a ni e,” a ti. A chhut dan chuan zu tawlhrutute (bootleggars) hian kum tin Police ho hnenah thamna Rs vbc 5000 an pe ṭhin, a ti mauh mai.
Gujarat Police-ho zu man zat: Kum tin a khát tàwkin Police ten zu an dap reng ṭhin a, ṭum khatah ṭhenawm States Rajasthan, Maharashtra, Madhya Pradesh leh UT Dadra & Nagar Haveli leh Daman & Diu aṭanga tawlh luh Rs vbc 100 – 150 man hu an man ziah ṭhin. Kumin March thlaa Budget Session-ah kum hnih kal ta chhunga IMFL leh local siam an man zat an puanchhuah chu Rs vbc 215.62 (um vbc 1.06) leh local zu Rs vbc 4.33 (litre nuai 19.34) a ni.
IPS Officer pensioner pakhatin a sawi dan chuan, Prohibition hi a mantu lam leh a tawlhrututen an hlawkpui ve ve a, a tuartu erawh chu mipuite an ni thung a ti. A chhut dan chuan, Police Constable aṭanga SP, IG leh a chunglamte tan sum siamna remchang a ni hrim a, a chang tam ber ṭhinte erawh chu Politicians te an ni,” zu ti a. IPS Officer thawk lai pakhat ve thung chuan, “Sawrkar fawng vuantu lam tan, Prohibiton hi Opposition ho rikrapna’n vuak fung ṭha elkhen a ni a; Prohibition hi Dan Sakei, hmelmate tihchhiat theihna hmanrua a ni; entirna hnaivai tak pawh Isudan Gadhvi-a case hi a ni,” a ti; chu chu Gujarat-a AAP hruaitu senior, State Sawrkarin tun, January 2022-a Prohibition Act hnuaia thubuai an siamsak tak kha a ni. A ni taka, tun hnaiah AAP hian Gujarat-ah kua hreuh a tum mek a; nakkum maia inthlang tur an nih vangin.
Gujarat Prohibition Act an khing mek: Kum 2018 leh 2019 khan Vadodara leh Ahmedabad–Gandhinagar khawpuia miten Gujarat High Court-ah Prohibition Act hi an khing a. An ṭanfung chu he Dan hian mimal zalenna leh ei leh in chungchanga duhthlanna (right to privacy) a bawhchhia a ni, an ti. He dan hnuaia Sec. 12 leh 13 (zu siam, lei, lakluh, thawnchhuah, zawrh, kawl leh in) te hian India Danpui Article 21 leh 246-na a bawhchhiat avangin, High Court hian Danpui kalh (unconstitutional) a ni, tia puantir an ngiat a ni.
Kum 2021 August thla khan High Court Division Bench chuan he petition hi, State Sawrkarin pawm lo tura an hnialna (objection) chu a hnawl hnuah, a pawmsak tawh a; mahse, chumi Bench-a thu Chief Justice Vikram Nath chu Supreme Court Judge atan kaisantir a nih vangin, he case hearing chu sawn hlat a ni ta rih a. Hetia pending a nih lai mek leh Division Bench siamthat (reconstitute) a nih hma si hian, Social Acivists ṭhenkhatten Prohibition chu a ngai ngaia kalpui zel turin petition an thehlut ve mek bawk.
Gujarat-a prohibition-in khawtlang a nghawng dan: Thingtlang hmun leh khawpui daifema cheng mirethei leh harsa zawk zu in duhte chuan, an banphak tawk local zu, plastic funtea zawrhte chu an inhnangfakna a ni lo thei lo va. He'ng zute hi a tihchak nan thil dang nena pawlh (adulterated) an ni fo. Hei hian a huhova thihna a thlen fo ta ṭhin a ni.
Zu tawlhrutu (bootleggars) lian leh liquor mafia-te hian mumal taka ruahman marketing network zau tak an nei a; Five Star Hotel leh Resort-ah te IMFL manto leh imported liquor chu, Gujarat khawilai pawha cheng mihausate hnenah an supply reng thei thung.
He'ng bakah hian Sawrkar chuan, hriselna chhuanlam ho, mi singnga aia tam hnenah zu permit a pe chhuak a. Permit neite hian phalna neia zu zuarte leh Five Star Hotel ṭhenkhatte hnen aṭangin an permit-in a bithliah chin an lei thei reng. Permit neite hi Ahmedabad, Surat, Vadodara leh Rajkot khawpuia cheng, mi thiltithei leh hausa an ni tlangpui. High Court-a Prohibition khingtute ṭanfung pakhat pawh permit holders leh tourists-ten zu an in theih laia a in ve duh midangte tana kawng kharsak hi, hleih neihna dik lo a ni e, tih a ni.
Mizoram ve thung: Kan sawi tak ram dangte anga zu chhe in tuar lo va, a za tela thihpui kan la awm ve lem lo hi, kawng khatah chuan kan vannei hle. Kan Excise leh Police-ten min hlahthlem dan an thiam ni maw? Chu lovah, Gujarat-te anga bootleggars leh mafia lian, Police, Excise leh Politicians te vbc tela tih lungawi ching pawh kan la awm em lo hi a vanneihthlak rih; YMA leh Kohhranho vangte pawh a ni mahna. Amaherawhchu, hetia kan kal zel chuan Gujarat leh Bihar-te hmachhawn ang hi kan tawng ve lo vang tih a sawi theih loh.
Engle khawle, ram danga kan zu leina sum luangchhuak hi a ṭhahnem tham hle ang; tin, a pung deuh deuh dawn pawh ni fahmiang. Heng sumte hi kan ram chhunga vir kual (circulate) ni thei se la chuan, ramin a hlawkpui tham hle thung ang le. Chu achhapah, hemi sum che vel aṭanga kan Sawrkarin cheng khat pawh chhiah a la thei lo hi, a pawi thlawt. Kan sum indaih lohna lah tlanghriat.
Manipur State chuan kumin chhung hian anmahni zu uluk taka siam, mawihnai taka ‘labelled’ an hralh chhuah aṭangin Rs. vbc 700 vel lei chhuah theih an inring, an ti. Meghalaya pawhin an thei chi hrang hrang aṭanga siam ‘wine’ mawihnai taka packaged an hralh chhuak mek bawk. Dik tak chuan Hnahlan wine ‘Isabella’ te, ‘Champwine’ te pawh an duai bik hauh lo; mahse kan Dan hmanlai tlawhchhanin Sawrkarin hralh chhuah a khap bur rih si. India Sawrkar laipui meuh pawhin nikum hmasa lam aṭang tawhin, “Wine hi zu (liquor item) ni lovin, food item a ni e,” a tih hnuah pawh kan Sawrkar te, kan Kohhran lian te leh CYMA te chuan Prohibition Dan pawna a awm tawh chungin, zu-ah an la chantir tlat si a nih hi. Ram hmasawnna kawng hi chu a kaw lo teh asin, tih mai tur lah ni! Champhai leh Hnahlan Grape Growers Society te hian Sawrkar leh Kohhran tihmualpho duh lovin High Court lama zualko chu an la insum hram hram a nih hmel?
Kan hetih mek lai a, BCM unauten Champhai leh Hnahlan wine sacrament atana an leisak hlauh hi an va fakawm tehlul em! Hmathlir nei ṭha Kohhran leh ram hmasawnna policy a taka kalpui ngam an ni e, tih loh rual an ni lo. UPC Kohhrante pawhin sacrament atan an hmang ve a ni awm e. An van tiṭha em!
Kan Kohhran lian dangten sacrament atan alcohol percentage pai tam zawk, Tincture Cardamom hnawl nachang hriaa, kan ram tharchhuah ngei sacrament atan an hman ve hunah phei chuan kan State Gross Domestic Product te pawh a kâng ve chhawm zel turah ngai ila. Hemi chungchang ram hnuk khawih thei thil hi, MKHC te hian ngun takin ngaihtuah thei se, a va tha dawn em? Entawn mai tur BCM lah an awm si. Tichuan, kan Sawrkar hi lehnawr thei ta zawk se, mi ramte angin kan fel ve vek mai loh nakah?
- Rin Sanga