Written by
Dr Doris Lallawmzuali
MBBS, MD, Pathology.

RUIHTHEIHTHIL LAKAH FATE VÊNHIM AN NGAI E.

Ruihtheihthil kan ramah a hluar em em a. Kan faten zu leh damdawi an tih ve palh a hlauhawm hle mai. Nu leh pa in eng tin nge kan ven ang le? Kan fate zu leh ruihtheihthil laka an fihlimnan nu leh pa aia pawimawh kan awm lo va. Sorkar, school leh midangah kan innghat thei hauh lo.

https://www.ag.ndsu.edu/public... leh a dangte ka chhiar aṭangin Mizo ṭawngin kan ziak ve ang e. Ka zir lam a nih loh avangin duhthu a sam lo vang tih hre chungin, ṭangkaipui an awm beiseia ziak ka ni. A duh tan link ah chipchiar zawkin a chhiar theih e.

1. Chhungkua: Kan fate hi an tet lai aṭangin kan kawm ngeih a ngai a. An rin ngam ni tur a kan insiam a ngai. Mahni in ṭheuh naupangin nuam leh him a intihna berah kan siam a ngai. Chhungkaw kehchhiaa fate an ṭhanlen lohnan nu leh pate'n mahni duhdan dah hnuhnungin, fate hmakhua kan ngaihtuah zawk a ngai a ni. Kan fate'n keimahni aia ṭhiante leh pawnlam an thlakhlelh chuan, nakin zelah buaina kan la nei thei a ni.

2. Sawipui hma, sawi ngun: An tetlai aṭangin zu leh damdawi ruih ṭhat lohzia sawi fo hi a lo pawimawh hle mai a. Sawipui ṭhin naupangte tan tihchhinna chance 50% in a tlem zawk tih an zirchhuak a ni. (NCADD, 2015).

3. Kum zat: Ngawlvei 10 zinga 9 hian kum 18 an tlin hmain an tichhin tawh, tih zirchhuah a ni a. (Center on Addiction, 2018). An tleirawl chhoh, tha zat lai, risk lak chak hunlai hi zu leh damdawi tihchhin risk san lai ber a ni bawk. Mihring thluak hi kum 25 a tlin hma chuan a la puitling lo an ti a. Thluak la puitling loah drug leh zu a thawk nasa zual a, siamṭhat theih tawh lovin thluak a tidanglam a. Zu leh damdawi naupang têa an tih ṭan hian accident tawn, intihhlum, midang pawi khawih, rilru lam harsatna neih an awlsam bik bawk a ni. (Partnership for Drug-Free Kids, 2018).

Kum khat zela zu/drugs an tichhin harin 4 to 5% zelin an addict hlenna chance a tihniam tih zirchhuah a ni. (SAMHSA, 2015). Kum 15 tlin hmaa zuk leh hmuam, zu leh damdawi ti ṭan chu kum 21 tlin hnua ti ṭan aiin a let sarihin ngawl veina chance a sang zawk bawk a ni. (Center on Addiction, 2018). Heng zawng zawngin a tarlan chu an naupanlai aṭangin ruihtheihthil laka fihlim turin kan fate kan hrilh ngun a, kan zirtir uluk a ngai hle a nih chu.

4. Naupangin eng vangin nge damdawi a tih ṭhin?

- A enkawltu nu leh paten an ngaihthah. Fate zia leh an ṭhian kawmte kan chîkin kan ngaihven ru reng tur a ni.

- zirna lamah harsatna an nei. School leh an zirlaiah harsatna an neih chuan ṭanpui a, school kal nuam ti tur a puih an ngai.

- rilru lam harsatna an nei ru. Naupangte taksa hriselna bakah an rilru hriselna chîk a, rilru hahna, lungngaihna (depression), thlaphanna (anxiety disorder) an neih chuan ngaihsak vat a, an harsatnate hmachhawn dan zirtir an ṭul a ni.

- nu leh pa, chhungte, ṭhiante ruihtheihthil ti bulah an awm hnem. Ruihtheihthil ti lo kawm tur zawnpui. Nu leh pain an chin ṭha lo an sim a ngai.

- ṭhianten an kâwm serh, an ti nawmnah. Naupangin mahni inrintawkna a neih ṭhat chuan a ṭhiante nen harsatna a nei tlem ang. Inrintawkna nei tur a fuih leh enkawl an mamawh.

- taksa emaw rilru lama tihduhdahna (abuse) tâwk ṭhinte hian damdawi leh zu tih mai an awlsam bîk a. Kan fate vin nasat leh kutthlak ṭhin hian an rilru ṭhanlennaah pawi a khawih thei a. Naupang khuaikhemna lakah phei chuan kan fimkhur hlê tur a ni.

6. Engtinge i fa chu i titipui ang?: Hetiang thupuifun sawipui dawn chuan hun thâwl tak i neih hunah rilru zau tak pua sawipui i tum dawn nia. Khûnkhân deuhva ṭan lovin, in pahnih in inpawh ṭhat laiin sawi tur a ni. Thinrim emaw intichungnung tak ni lovin thu dik behchhan chauhvin a ṭhat lohnate hrilhfiah la. In film en tawha ruihtheihthil vanga buaina tawkte hmang pawhin a ṭhat lohzia i hrilhfiah thei ang. Ti ve lo tura i duh thu leh a tihluih chuan a hremna tur fumfê tak hrilh lâwk a ṭha. Harsatna engpawh a tawh erawh chuan nu leh pa hnenah a thlen thei reng tih chiang takin a hriat a ngai bawk a ni.

(Sawi tawh angin hetiang- mipat hmeichiat, zuk leh hmuam, zu leh damdawi etc chungchangte hi an tleirawl hma daih aṭanga titipui ṭhin a ṭhain a awlsam ber a. An lo len tawh chuan hmun dang aṭangin dik famkim lovin an lo hre nual tawh ṭhin a. A tu ve ve tan pawh an len uaih tawha sawi ṭan chu thil sawi nuam leh awlsam a ni tawh lo ve thei a ni.)

7. I hmuh phâk lova a awm laiin a ṭhianten lo sawm ta se?: I fa kha damdawi tih that lohzia i hrilh ṭhin a. Mahse a ṭhianten ti turin lo thlem/nawr fo ta se, engti nge naupangin a hmachhawn ang? Hei hi sawi lawkpui loh chuan naupang tan ṭhiante chawplehchilha hnial a har viau thei a. Fate tihdan tur lo ruahmanpui chhin hian a ṭanpui theih avangin lo inpuahchahpui a ṭha ka ti viau mai.

- Ka duh lo, tih mai. An sawm nawn fo pawhin 'Ka duh lo ka ti tawh a, min sawm tawh suh, ka ti dawn chuang lo', ti fak tura zirtir.

- 'Ka nu/ka pain min hrilhlawk tawh a, min hrem dawn.' Nu leh pa hmathehtir mai kha a pawi lo.

- 'Ka haw nghal a ngai, kalna tur kan nei. Naktukah football ka khel dawn/test kan nei dawn, harhfim ka ngai' etc ang excuse siam dan zirtir.

- A ṭhat lohzia hrilh let.

- Kal sawn vat. An tih ve duh loh an sawi zawh hian inthiarfihlimtir vat tur a ni. Mahnia an haw theih lohna hmuna an awm chuan hruai tura in-phone-tir mai a ṭha. Zu/damdawi/meizial etc ti ṭhinte kawm lo tur leh hmun hla leh fâla kalpui lo tura hrilh ṭhin a ṭha viau bawk awm e.

Theihtawp kan chhuah chung pawhin faten humsual an dai palh thei tho va. Amaherawhchu, theihtawp kan chhuah chuan zu leh damdawi lakah an fihlim hlen hlauh thei a. Pathian dil chungin theihtawp i chhuah ṭheuh ang u.

- Dr Doris Lallawmzuali, MBBS, MD, Pathology.