Written by
Sanghnuna Hlawndo

DAN LEH HRAI, PU KL LIANA ZIAH KHA…

Vanglaini chanchinbu Dt 20.6.2017 chhuaka Pu KL Liana thu ziak, Dan pawi­mawhzia sawihawnna atana ‘Rihlipui khi thlafam lengkaina’ tih hla leh ‘Ṭhalfavang kawl eng leh turnipui’ tih hla tlar ṭhenkhat thur chhuaka Damhauhva lunglenna nena hmeh bel a, thiam tak maia a han sep kual kha mi ṭhenkhat tan chhiar nuam tak a nih theih laiin, chhiar nuam ti viau chunga lo ip riau te pawh a awm theih awm e. A ziaktu nena han hmehbelin chhiartute’n court thutlukna hialah an ngai mai ang tih te pawh a hlauhawm rum rum mai.

Hla phuahtu chungchanga inhnialnaah hian mi tam tak tan thu dik hriat a har hle a, mi sawi, mi ṭawngkam, mi thuziak kan hmuh te hi kan hriatna hnar a ni si a, heng ka hriatna hnar te hi belhchian a dawl em? thu dik a ni thei em? tih te kan zirchian ṭhin loh chuan kan hresual thei viau dawn a lo ni.

Heng hla pahnihte phuahtu chung­changah hian hun rei tak aṭangin inhnialna a lo awm tawh ṭhin a, chanchinbu, nitin chhuak leh thlakip chhuak chi hrang hrangah ziak hmuh tur a awm bakah court-ah hial sawi a lo ni tawh a ni. Court a zualko a nihna chhan chu, Saihnuna hla ngei nia hriat hla 5 (panga) lai:- 1. Rihlipui khi thlafam lengkaina. 2. Ṭhal favang kawl eng 3. Kan sawmfang a eng siau ve. 4. Pathian ta a ni he in hi 5. Ni leh thla leh arsi te hi Damhauhva phuah anga tarlan a awm vang a ni. Heng hlate hi Saihnuna phuah ngei nia rin ngamna, court pawhin innghah ngamna tlak a ngaih theih mai awm, fiahna hmuh tawh a ni. Tun ṭumah hi chuan sawizui hlawh bik ‘Fiara tui hla’ kan sawi phawt ang.

Rihlipui khi thlafam... tih hlaah ngun taka zirchiangtu mi engemaw zat chuan Saihnuna phuah ni ngeia pawm theihna tur fiahna an hmu tawh a, hengte vang hi em ni ang? Mizorama zirna sang ber, MZU Mizo Dept zirlai ‘Mizo Hla leh Chhamhlate’ compiled By Dr Laltluangliana Khiangte, Publised by LTL Publication (2009)-ah Saihnuna hla tia tarlan a ni. Saihnuna phuah ngei nia hretute chuan Sainuna kutchhuak ngei leh a fiah theihna tura mi dang thu ziak te la khawmin an pho chhuak ve ṭhin bawk. Chutih laiin milar, mi hriat hlawh tak tak mi ṭhenkhat te’n an hnena Damhauhva’n a phuah ngei nia a sawi dan, a sawi kum/ ni leh thla chenin ziakin an puangzar thei a, court a dinpui hial an ngam thu an lo sawi bawk si a, ngaihventute an buai ta a ni.

Pu KL Liana te meuhin an han ziah takah chuan a lo chhiartute’n Luka ziak tluk hialah an lo ngaih mai theih avangin a thu ziah innghahna ber ‘Patea leh Damhauhva hnuhma 2005’ Revised and Enlarged By B.Lalthangliana leh Thu ziak dang kan hmuhte chu zir chian a lo ngai ta a ni.

1. Damhauhva hnung zuitu ber, a hla zirpui ber ṭhin Hrangṭhiauva’n ziaka Thangthuama a hrilh dan;- an zir laia Saihnuna’n a va fin ve na hmun chu Khawbungah (Phek 128 Para 3&4)a nih laiin C.Lalhmuaka hnena a sawi dan chuan Biate-ah a ni thung. (Page 131 para 130)

2. “Saihnuna leh Thawmliana te Thekte lama Lal intawhkhawmnaa kal haw Khawbung khua an rawn lut a” a tih (Phek 128 para 3) hi kum 1937 a Welfare Committee hmanga an kal hi ni ngeiin a lang. Saihnuna Leng Lal, Saihnuna Sailo, Mualcheng Lal thuziak leh zaithiam Kapkungi chanchin By Chhawnluaia Phek 6&7 aṭangin a hriat. Hetiang a nih lai hian Damhauhva hian engtin nge kum 1936-ah a lo phuah hman? (Page 131 para 2)

3. Kum 1939-ah a fapa hmasa ber a piang, hei hian a naupan laiin a boral san. Chumi hnua piang an fa hrin pahnih te pawhin an boral san leh bawk. Chutiang taka a tawrhna chu hla ṭobul, hla lo pianna hnar a lo ni ta. (Page 118 para-6) 1939- a piang leh a chhang hnihte boral kum hi kum zawna piang pawh nise, kum 1942/43/44 vel niawm a ni. Engtinnge 1936 hma lama a lo phuah theih reng? (Page 131 para-2)

4. Hrangṭhiauva hnenah he hla hi Saihnuna’n Khawbung aṭanga Leng khuaa a hawn laiin (page 129 para 1) C.Vulluaia hnena a sawi dan erawh chuan a mah Damhauhva’n a phuah zawh veleh Saihnuna hnenah a tlan pui thung. (Page 129 para 3)

5. C.Lalhmuaka hnenah Biate aṭangin Leng khuaa hawn phei a Vawka ai anga a sawi (phek 131 para 1) laiin C.Vulluaia hnenah amahin Saihnuna hnena tlan pui a kel a ai angin a sawi thung. (phek-130)

6. Brig Sapliana hnenah he hla hi Saihnuna hian Sial a lei dil ang a tarlan a ni. (phek 130 last para) & ‘Mizo Hla phuahtu leh Kei’ Brig Sapliana, 1998 p-89) Hetiang a nih lai hian tun hnai mai khan mi tuten emaw Pu C. Liantluanga hnenah Pu Sapliana khan a lo hre sual a ni tih an sawi. Hrechiang duh tan Ph No. 9436197355/9862361378/9436197230 ah te zawh fiah nise.

He hla hi Saihnuna hlabu No.53-naah chuangin a phuah dan pawh he hlabu phek 102- naah a ma ziak ngei chu tarlan a ni. Ama sawi dan tlangpui hetiang a ni.

Kum 1937 September thlaah khawchhak lama Circle No.VIII Welfare Committee hmang turin Thawmliana nen N.Vanlaiphai bial aiawhin an kal a. Khawbung aṭanga Farkawn pana an kal, Fiara tui an han thlen chuan, a tuite chu kuta suakin a han thlah leh a, Vai hote’n Ganges lui chu lui thianghlim bera ngaia hmun hla tak aṭanga an pan

ṭhin leh India ram hmun hrang hrang kal ṭhin Mizo tlangvalten vai ram tui, Fiara tui hming chhala an in ṭhin te ngaituahin “Luang ang che aw dam ten luang del del la, Thlangkawr vai reng dai kawmah... Hming ṭha hluan thang, lung phang lo la...” tiin a thunawn a han phuah hmasa a, a thu dang a han phuah chhunzawm ta zel a ni. A chang bul bera Rihlipui hi thlafam lengkaina a han tih hmasak chhan pawh Fiara tui, tui tlemte, ṭhal lai phei chuan a kang chat mai awm mang e tih mai turin Rihdil, dil lian leh ropui tak hming than lama a khumzia leh Zofate thinlung hmun a luah thuk dan ngaituaha han chham chhuak a nih thu Upa Kawlkhuma hnenah a sawi. (Hei hi vedio record kawl a ni) A ma ziah ngei pawh hi a thui deuh avangin sawizui tam lo ila, Saihnuna phuah a nih dan a hretute thusawi leh ziak kan hmuhte han tarlang ve ila.

Kapkungi, Rev. Thansiama farnu chuan a nulat laia Farkawna an awm laiin Saihnuna’n, “Kungi, hla thar ka nei e, zaninah kan thlen inah i zir ho ang u hmiang” tia a sawm thu leh amaherawhchu a pa-in hmeichhia zana chhuah a phal loh thu te, hetia a pa-in chhuah a phal lo chung pawha anmahni ina an zir chilh tak thu te a sawi. (Fiara tui leh zofate nunkawng. by-Lalzuia Colney P-30)

Hetiang deuh hian Pu Chhawnluaia (Evan Zadawla unaupa) chuan Farkawn zaithiam Kapkungi chanchin a ziahna lehkhabuah kum 1937 ah Farkawn a Lal ho an inhmuh khawm thu leh an thlen in chenin a tarlang a. Saihnuna’n he hla a phuah dan leh an thlen in Pu Zothanga hla phuah thiam (F/o Rev ZT. Sangkhuma pa) te ina Kapkungi te nena he hla an zir ho dan a ziak a. Tin, hetia Pu Zothanga te ina hla an zir ho hnu pawhin a tukah nilengin Kapkungi te ina an zir chilh thu a ziak bawk. Zaithiam Kapkungi chanchin - By Chhawnluaia phek 6&7 na.

‘Mizo Jim Corbett’ ti hiala miten an sawi ṭhin Mualcheng Lal, Saihnuna Sailo chuan he hla chungchangah hetiang hian thu a ziak, “Leng Lal leh Thawmliana te chu a tuk Pathianni chuan kan in kawm leh a. Chawhma chuan Biakinah hriselna thu ka lecture a. Chawhma inkhawm banah chuan a hla phuah chu kan zir leh ta a, ni 5th September 1937 a ni a. Saihnuna Leng Lal phuah a ni ngei e.”

Saihnuna Sailo hian Meichher chan­chinbu a chhuah tura a ziah a ni a, “A phuah ni leh a zir nia awm ngei Mualchengah ka la dam e, tuman ringhlel suh u, Saihnuna phuah a ni ngei e” tiin a thu ziah tlang a kawm nghe nghe. Saihnuna Sailo hi 5th Dec 1982 khan a boral a, he hla chungchanga a thuziak script hi uluk taka vawn ṭhat a ni. Saihnuna Sailo thuziak scanned copy a “A hla phuah chu kan zir leh ta a” a tih chhan hi a hma Dt 4.9.1937 Inrinni zanah Muallungah Thawmliana te nen he hla hi an zir ngei tih Pu Chalthuama, Muallung khua pawhin Pu C Liantluanga hnenah a sawi. (Vanglaini 20.8.2011). Ni 5. Sept 1937 Chawlhni tia Saihnuna Sailo ziah pawh hi Calendar table hmanga chhut pawhin a dik chiah a ni.

Hla phuah chung changa Saihnuna, Leng Lal leh Saihnuna Sailo, Mualcheng Lal thu ziah (original script) te hi mit ngeia hmu duh tan heng phone No. 9436197230/ 8131988040/ 9862361378 zawh fiah/ en theih a ni.

- Sanghnuna Hlawndo