AIDS vei tan damreina thuruk
Zoram mipuiin ṬBCC lam a hawi ṭhup a, ṭan lam leh ṭan loh lam kan in fak/ sel rawn luai luai laiin ka rilruah AIDS vei te leh HIV positive ten hmun an luah khat tlat a. Positive zawngin ka hun ka hmanhlel ve em em laiin kan thupui hi ka rilruah a lo lang hlawl a. Thuruk pawh ti thuruk zo lovin ka puang lo thei ta lo. Thuawiha lo zawm chuan an damrei phah ngei ka beisei bawk.
1. ART lak thuai tur: Tunah hian sawrkar laipui chuan Europe ram changkang zawkte hlawhtlinna hriain India rama HIV hrik pai reng reng chuan HIV positive-te ei tur bik liau liaua siam, damdawi ṭha tak mai, Anti Retroviral Therapy (ART) ei vek tura ruahmanna siamin hemi lama thawkte chu nasa taka thuam chakin hma a la mek a. Mizoram pawhin zawmin hma a la mek a ni. Thawktute pawh an hah khawp mai. Mahse, kan lo hah deuh a nih pawhin kan Mizopuite nunna atana hah kan ni tih hriain phunnawi lova theihtawp kan chhuah chhunzawm zel a ṭha awm e. HIV positive-in ART a lak thuai chuan a taksa a lo chak phah dawn a, chumi chuan a CD4 Count a lo tipung zel ang a. A taksain natna dang lo awm/ lut belh tur do theihna a neih belh zel a, kum 70/80 lai pawh a lo dam phah tawh dawn a ni. Chuvangin, midang nawr leh zirtirna nghak kher lova HIV positive ten ART centre an pan thuai thuai a ṭha hle.
2. A huna chaw ei: Kan chaw leh chawhmeh chu engpawh ni rawh se, a hun tak zela ei hi hriselna a ni. Dam rei tur chuan hrisel hi a pawimawh. Miin HIV a kai tawh chuan engtiklai mai pawh hian HIV chuan hna thawkin a taksa ei chhiat tumin ṭan a la ve a. Chumi lo do let ve tur chuan taksa a chak ve reng a ṭul a. Taksa chakna hmanraw ṭha em em chu hunbi neia chaw ei hi a ni. Tukṭhuan leh zanriah a hun tak zela ei hi taksa hian a ngeih a, chuvangin, hunbi neia chaw ei hi tu tan pawh a ṭhat rualin HIV positive tan a ṭha lehzual a ni. A hun taka ei a ṭhat rual hian ṭum khata ei vak lovin pum pai nuam tawka ei zel tum ta bawk ila.
3. A huna muta a huna thawh: Mut hun leh thawh hun hi ziaka dah a awm hran lo. Mahse, mi pangngai chuan a awm tawk chu kan hre ṭheuh. Zan rei tak tak men a, zingah tlai tak taka thawh hi taksa chhiatna bul a ni. Kan kumbi thliahin mut kan mamawh pawh a danglam ve zel a, kan mamawh zat hi zan tin mut hram a ṭha. Puitling hian zankhata darkar 7/8 vel mut kan mamawh avangin hei hi zawm hram a
ṭha. Chutih rualin zan rei taka muta a tuka tlai taka thawh a, darkar 7/8 riat mut hi taksa hian a ngeih chuang lo. Theih hram chuan nipuiah zan dar 10 hma ngeia mut ni thei se, thlasikah chuan dar 9 hma ngeia mut a ṭha. Zanah hian thinghnah hian boruak ṭha lo (carbon dioxide) a pe chhuak a, chu chu kan men rei chuan kan hip hnem dawn tihna a ni a, a ṭha lo hle a ni. Khaw enah hian thinghnah hian boruak thianghlim, mihring mamawh em em (oxigen) a pe chhuak ve thung a. Zingkara kan thawh hma leh oxygen kan hip hma dawn tihna a ni a, chu chu mihringin kan ngeih em em a ni.
4. Thlaihnah hring uar a ṭha: Thlai hnah hring hian taksa a tichak a, a ti hrisel a, thahrui min pe a, hriselna ki pui ber tih hial theih khawpa ṭha a ni. Hei vang hian HIV positive tan hian a ṭha em em a, ei uar tur; a fresh ngat phei hi chu duhthusam a ni. Vawksa, bawngsa, arsa etc. te hi sa tui an ni a, ṭhatna pawh an ngah mai. Mahse, tunhnuah hi chuan kan ngeih lo hlawm ta hle. Hei vang hian mi thiam zawkte chuan thlaihnah hring ei tam an uar a, hei hi intihhmuh zel chi a ni.
5. Thei rah ei uar a ṭha: Mizo in kan thar tam ve pawl theihai te, kawlthei te hi ei uar tur. Theihai phei hi chu a ṭha lehzual. Lakhuihthei te, balhla te te pawh an ṭha, mah se, theihai leh kawlthei anga ei tam lutuk a ṭha lo. Nimbu te hi a tak emaw a tui emaw te hian ei/in reng thei ila taksain a ngeih. Kan sawi hmaih ṭep, sunhlu te hlei hlei hi ei tam a ṭha. Fiamthu titaka an sawi fo ṭhin ‘Sunhlu pum khat hian pum 2/3 a hen’ tih te hi a awihawm riau a nia, a ṭha em mai. Heng kan sawi bakah pawh hian theirah ei tur kan ngah tawh a, ei hram hram a ṭha.
6. Mawm lam ei loh ni se: Mizo kaah hian hmuihmer hi a tui a, kan duh tlang ni pawhin a hriat. Vawk hriakah ngat phei hi chu kan in lungrual tlang a ni. Mahse, hei hi a ṭha ber lo. Theih chin chinah hmuihmer hi insum a ṭha. Chawhmehah te hian mawm lam ai chuan tlak/chhum te hi uar ta zawk ila, kan ngeih zawk daih. Kan kain a duh zawng ni lo, kan taksain a mamawh zawng hi ei tlang vek thei ila chuan kan va hrisel hlawm dawn em!
7. Zu leh zuk leh hmuan bansan: HIV positive tan chuan ruihtheih thil leh zuk leh hmuam hi bansan hmak a finthlak, dam rei kan duh ve bawk si chuan. Sorkar meuhin zu hi zuar mah se mipui hrisel nan tia zuar a ni kher lovang. Zuk leh hmuam hi ṭul miah lova pawisa khawhralna a nih mai bakah kan hriselna ei chhetu lian ber a ni. Hrisel duh a, dam rei duh tan chuan tih loh mai hi a finthlak. HIV positive, ART la tawh tan phei chuan tih loh tawp a ṭha. Dam hi a hlu, dam rei te hi a hlu a, a zahawm bawk. Dam rei tum vek ila, zuk leh hmuam pawh ti lo vek ila, kan nun chu a va nuam dawn em!
8. Tui in tam tur: Man chawi ngai lo, kan ban phak maia a thlawna damdawi ṭha em em kan neih theih reng chu tui thianghlim hi a ni. HIV positive i nih tawh phei chuan tui hi in tam la, i zung huau huau reng anga, i hrisel phah em em ang. Hrisel hi a hlu a, nun a nuam bawk a, tui in mai chu a har lo bawka i hrisel nan tui thianghlim lo in char char phawt mai rawh.
9. Rilru dama awm a pawimawh: Rilru hrisel leh rilru thianghlim hian nun an va tinuam em! Rilru na, rilru hah em em mai te hi an lainatawma, an kianga awm pawh a nuam lo. Mi an rilru a hah chuan chaw ei a tui lova, mut a har a, nun a hlim lova, hei hian taksa a tichhe chak em em a. Chuvangin, mahni inpawm thiama rilru hahdam taka awm hi a pawimawh takzet a ni.
10. A hun taka hmuhchhuah a, a hun taka enkawl: Mizorama cancer leh HIV kaihhnawiha thihna tam ber hi hmuh chhuah har avanga enkawlna tlai vang a ni awm e. Tunah hian HIV kai inring si mah se tichiang ngam lova tlanchhe char char eng emaw zat an awm. Heng mite hi an harh chhuah meuh chuan a tlai dawn chiang a ni. Chuvangin, HIV mai bakah eng natna ber emaw kai tura kan in ringhlel ru deuh a nih chuan tichiang tura test neih thuai a finthlak. Eng natna pawh hi a hun taka kan hmuhchhuah a, a hun taka kan inenkawl chuan chuti maiin kan chhiatpui lo.
Hrisel hi hausakna a ni a. I hrisel nan i duh zawng ni lo, i mamawh ei la. I rilru nuam ti zawng ni lo, i taksa ngeih zawngin i hun hmang ṭhin ang che.
- Darṭhakunga