THUTHANG DIK LO
Kan tunlai khawvel hi hriatna lamah a ṭhang chak em em a. Bible-in a sawi ang maiin hriatna a pung a, mi tam tak chu kan tlan vel ruai a ni ber âwm e. Chu hriatna pungin a hrin ṭha lo deuh mai chu hriatna tlem zâwkte a tichi-ai tura thuthang dik lo thehdarh a ni ṭhin hi a ni ngei ang.
Covid-19 venna damdawi vaccines lak a hlauhawm tia thu theh darhtu pawh an awm reng hi. Chutianga intihṭhaihna thuthang dik lo vawrh lama ṭhahnemngai em emte chu lehkhathiam leh hriatna zau tak takte niin, a ṭhente phei chu Pathian thu zir zo tawh, ṭhahnemngai taka Pathian thu aupui mektute an ni. Chûng mite chuan vaccines chu Setana hmanrua, mihringte suatna tura ruahman niin an sawi.
Khawvel hmun ṭhenkhata vaccine avanga buai zui sawi tur ting an lo awm avangin sawi fuh an inti em em a. Mahse vawiin thlengin Covid-19 vaccines hrang hrang kan lakte hi mihring suatna anga ngaih tur khawpa thihpui tam an awm lo. Chu ai chuan maktaduai tam tak hri lakah an himin a veite pawhin an lak nat loh phah zawk a ni.
Mi ṭhenkhatin Aadhaar card chu sakawlh hmanrua a ni tih thuthang an thehdarh avangin tam takin an nei ngam lo va. Sawrkara hamṭhatna tam tak chânin mahni leh mahni an inhrem a. Sakawlh chhinchhiahna Bible-in a sawi number 666 nena sawi zawm dan erawh an thiam hlei lo va - buaithlâk tak a ni.
Tun hnaia kan buaipui hlut pakhat chu, India ram Constitution an thlak danglam dawn a, chutah chuan Kristian leh Muslim te chu inthlannaa vote nei ve lo turin an siam dawn, tih thuthang hi a ni.
A lo irh chhuah dân: August ni 13, 2022 khan Times of India (Mumbai edition) ah Hindu sakhaw âtchilh pawl pakhat Dharma Sansad chuan Prayagraj khuaah India constitution thar an duang, tiin a chhuah a. Chu constitution tharah chuan India ram hi Hindu ram, Hindu rastra-a siam a ni ang a. Kristian leh Muslim te chuan hamṭhatna hrang hrang an chan theih laiin inthlannaah vote erawh an nei ve lo vang, tih chu an thupui pakhat a ni. Tin, India ram khawpui hi New Delhi aṭangin Hindu temple lian awmna Kashi (Varanasi)-ah sawn a ni ang, tih a ni bawk. Hei hi kumin February thlaa thil thleng kha a ni daih tawh zawk.
He an constitution siam (draft) hi khawmpui lian Megha Mela-a la sawiho tur chauh a la ni nghe nghe a ni. Mak ang reng takin he constitution siamnaah hian mi thiam leh dân hre pui pui an telh ṭeuh hi a ni. An tum ang hian lo hlawhtling ta se chuan Kristian leh Muslimte chu kan chêp fê ang le!
He thu hi social media-ah thehdarh a ni a, kan hmu ṭheuh awm e. Thil hre zawkte chuan bârah an khawn lem loh laiin mi tam tak chuan ngaih ṭhat loh nan an hmang. Kei ngei pawhin zawhna ka dawng a ni. Chuvangin sawi chian a ṭhain ka hria.
India ram constitution hi: India ram Constitution hi kum 1949 November 26th-a pawm (adopt) kum 1950 January 26th-a hman ṭan a ni. India ram hi chi tin chi tang inpawlh leh sakhaw hrang hrang bia kan nih avang hian constitution siamtu (framers) te khan an ngaihtuah zauvin an fimkhur em em mai a. Drafting Chairman Dr. BR Ambedkara phei chu hnam chhia, scheduled caste a nih ve vang nge ni, India rama hnam hnufual SC leh ST te hamṭhatna tur kha a zawng nasa a ni. Chuvanga keini ST te pawhin kan tling lo chung chungin constitution-in chanvo ṭha bik mi pek vanga All India Service leh Central Services-a lut thei kan lo ni a. Chubakah zirna in sang (higher technical institutions) tam takah ST quota kan neih avanga lût thei chauh kan lo ni, a lawmawm em em a ni.
India constitution chhunga dân zam (provisions) te hi siam ṭhat theihna dan a awm a, chu chu article 368-ah chipchiar taka târlan a ni. India constitutiona article hrang hrang hi vawi 100 aia tam siam ṭhat a ni tawh. Mahse a constitution pumpui ngat hi chu siam danglam (review) a la ni lo.
Chutih laiin kum 50 zet he constitution hi hman a lo nih tawh hnu-ah leh khawsak phung lo danglam zelah constitution pawh hian siam ṭhat a ngai tawh em tih en fel turin kum 2000, February 22, AB Vajpayee PM hun lai khan National Commission an din a. Chu chu Chief Justice of India chawl tawh, MNR Venkatachaliah-a’n a ho ta a ni.
MNR Venkatachaliah Commission: He Commission-ah hian mi thiam member 11 an awm a. Kum khat chhunga an hna zo tura tih kha kum thum deuhthaw-ah an zo thei hram a ni. Phek 1979-a chhah volume hnih ngawt daih a ni. Chutiang taka hna hautak, hun leh tha tam tak sênga an report siam chu tun thlengin hman (implement) a la ni lo a ni.
A dik chiah chuan India rama dan chungnung ber constitution hi a hluin a zahawm em em a, siam danglam (review) ngam mai mai chi ni pawhin a lang lo. (Heta review tih hi article 368-a amendment tih nen ngaihfin lo ila). Vajpayee sawrkar pawh khan commission te a han din rup nain an recommendation chu an tipuitling ngam tak tak lo tih a lang a, a hnu-a sawrkar leh zelte pawhin an la khawih ngam rih lo zel chu a nih hi.
Chutih laia khawi laia sakhaw âtchilh eng pawlin emaw anmahni duh dan dâna India constitution thar ka duang e, an lo tih ve te hi chu thu tak hla takah lak chi a ni lo tih hi mi pangngai chin chuan kan hriat a ṭha khawp mai. India ramah democracy a awm a, inthlang ram kan nih chhung chuan Kristian leh Muslim te thliarna keng tel constitution hi Parliament-in a siam dawn lo tih hria ila. Khawi lai emawa lo inhawt buk ve, Hindu leh a sakhua lo âtchilh tlemte tih ang rengin an khawih danglam phak hi a ni lo hrim hrim tih hre bawk ila, hlauhthawn tur a awm lo ve.
Invênna tur: Chutih lai erawh chuan hetiang thuthang mak tak tak leh belhchian dawl mang si lo hian min vaw luhai êrh thei a. Social media-ah lah hian kan intlansiak nasain thu thar hre hmasa nih kan chak a, ngaihdan huaisen pui pui vawrh chhuah hi kan inthlahrung lo khawp mai. Khawvel thil (secular) lam chauh ni lovin sakhaw thilah pawh Mizote hi a chiri pawl tak kan ni emaw ni chu aw, a tih theih rum rum a ni. Invên thiam a ṭul dawn khawp mai.
Vawiin thlengin Mizoram independent dan tur hria inti kan zingah an la kuh ṭul mai. Tun hmaa kan hlawhchham der tawhna UNO leh China chakna hmanga India aṭanga inlak hran theih dan a awm tia ‘Chanchin ṭha dang’ la hril an la awm fo te leh mi pangngai awm fû fûten hahipa an la sawi peih te hi inbumna mai bak chu eng dang a ni thei lo vang.
UN Declaration of Rights of the Indigenous Peoples 2007 te hi mi tam takin an hrilhfiah (interprete) dik lo nasa a ni. Hetiang hi chu thuthang pawh ni lovin zirtirna dangdai tak a ni zawk mah awm e.
- P.C.Lawmkunga