Written by
R.Lalhmangaiha
Bethlehem Veng

SAWI ZUI HLAWH CAG REPORT (CAG Report hi sawisel chi a ni em?)

Comptroller and Auditor General of India (CAG) in NLUP kalpui dan report a tih chhuah tak chuan vawiin thlenga inhnialna leh sawi zui a hlawh ta hle mai. CAG report khan NLUP hnuaia thil kalpui danah NLUP manual-in a phut anga tih a awm loh thu te, NLUP chu state budget aṭanga sem a nih thu te, Mizoram sorkar chu sum enkawl ṭha tawk loa ngaiin NLUP hnuaia sum hman dan dik tak an tarlang lo, a ti a.

Chu bakah CAG chuan NLUP hnuaiah Mizoram sorkar chuan kum 2011-2016 chhungin sorkar laipui aṭangin cheng vaibelchhe 1526.14 a dawng a, chung zinga cheng vbc 897.91 chu Civil Deposit (K-Deposit) ah an dah a. Kum 2011-2016 chhung hian NLUP Line Department-te chuan cheng vbc 673.64 an la chhuak a, NIB chuan sum hmanna tur hmanhmawh thlak awm si loin an kawl turin thla tin cheng nuai 10 aṭanga nuai 164 inkar an lak chhuah thu tarlangin, sum tihchingpenna kawng a inhawng zau an ti a. NLUP sum cheng nuai 646 chu a pung awm lovin February 2011 aṭanga March 2014 chhung khan mi 30 hnenah an puk tir a. NIB Secretary ngenna angin zirlai 15-te Kokoro College, Japan a zir tura tirhna atan cheng nuai 165 an puk tir thu leh NLUP hlawhtlin tawk lohna kawng hrang hrang tarlan tel a ni.

June ni 2, 2017 khan NLUP Imple­menting Board (NIB) pawh NLUP Conference Hall-ah ṭhukhawmin CAG report-in NLUP chungchang a tarlante an sawifiah a, NLUP chu a hlawhtlingah an ngaih thu an sawi. An sawifiah danah chuan Baseline Survey chu survey rintlak a nih thu te, khaw tinah beneficiary

ṭhahnem tak thlan vek a nih avangin Mizoram hi Cluster Area/ Compact Area 40 ah ṭhen a ni a, sorkar laipui scheme danga Compact Area nen danglamna a awm lo, an ti. Beneficiary thlan dan te, NLUP hmu tlak lo chungchangah hmu tlak lo anga ngaih report-te NIB-in a dawng lo tih leh NLUP avanga Mizoramin hamṭhatna hrang hrang a hmuhte an tarlang.

July ni 7, 2017 khan Chief Minister Pu Lal Thanhawla pawhin Congress Bhavan-ah CAG report chu a dik vek bik lo niin a sawi a. "An report hi Luka ziak ang bur a ni lo" tiin a sawi. CAG report chungchangah hian eptu Party hotute pawhin an ngaihdante sawiin, NGO ṭhenkhatte thu chhuah hmuh tur a awm bawk.

June ni 23, 2017 khan 'CAG Audit Report' tih thupuia hmangin Dr. Vanlalṭanpuia, PUC chuan Vanglaini-ah a rawn ziak a. Hemi khen letna ni ngeia ngaih theih turin Pu Zohmingthanga Tlau chuan July ni 3 khan Vanglaini chanchinbuah vek 'CAG tih article kha' tih a rawn ziak ve leh a. Vanglaini-ah tho hian July ni 18 khan Pu RK Lianzuala chuan 'CAG report kan ringhlel e lo' tih a rawn ziah kan hmu bawk.

NLUP hlawhtlin tawk lohna CAG-in a sawi hi inhnialna pumpelh theih chu a ni hauh lo. Inhnial thiam leh sawi thiam avanga duh lam hawia sawi mam tum lah awmzia a nei hek lo. CAG hian a rin thuin report a siam ngai lo a, chul mam theih loh thil dik lo chu report-ah a lo lang mai ṭhin a ni. Ṭan let ngamna tur thu dik awm loah chuan CAG hian sorkar laipui emaw, state sorkar emaw pawh an puh hmingchhe ngawt lo ang tih hi mi pangngai chin chuan an pawm thiam.

CAG report hi sawisel chi a ni em?

CAG hi Constitutional Body a ni a, India rama Audit Institution kan neih sang ber a ni. India Dan pui (Constitution) Article 148 to 151 ah a nihna chiang tak tarlan a ni a, Indian Audit and Account Department hotu a ni bawk. Ram dan pui bung leh chang fel tak tlawh chhana din, thuneihna sang tak nei, sorkar laipui leh state sum che vel uluk taka vil tura ruat, India ram pumah lal dan/ thuneihna inkhaipadiatah 9-na lai a ni pha.

CAG hnuaiah hian a nih dan ang chuan state tinah Accountant General (AG) office a awm a, hetah hian State Audit Advisory Board (SAAB) a awm a, SAAB hian AG in a report tur chu an thlang fel ta ṭhin a ni. Chungte audit tur chuan Auditor-te chu AG chuan a tir chhuak a. Auditor-ten audit an neih lai hian an hnathawhna room leh hmanraw ngai engkim chu office lamten an lo ngaihtuahsak ṭhin.

Auditor-te hriat duh leh mamawh te, hriat fiah duh an neih apiang document chu office lamin hneh takin a vil ṭhin. Auditor-te hian an audit paha thil fel lo leh document an hmuhte pawh, an hmuh ang anga report siam nghal mai loin; a hmunah insawifiahna leh document ṭulte ngaihtuah theihna hun an pe leh zel bawk a ni.

Chumi hnua sawifiah theih lohte chu auditor-te hian ziakin Accountant General hnenah an thehlut chauh ṭhin. AG chuan a report dawnte chu sawifiahna hun ziakin office-te chu a pe leh te te a, sawifiahna felhlelte leh kim lo laite tihfiahna hun vawi hnih thum laite pek leh ṭhin an ni. Chumi hnuah engti kawng maha sawifiah zawh theih lohte chu AG chuan CAG ah a thawn ta chauh ṭhin a ni.

CAG chuan AG report chu uluk taka lo zir chiangin, a duhthusam lo laite chu a zawt fiah leh ṭhin. Chuta sawifiah theih loh chin chu CAG report-ah ziah lan a ni ta chauh ṭhin a ni. CAG report hi state-ah chuan Assembly House-ah pharh niin, chumi hnuah Assembly-a Public Accounts Committee (PAC) kutah a lut a. PAC chuan report chu chhui chiang leh sawifiah turin Department-a Secretary-te a tir leh ṭhin. PAC chiah hi CAG report chhunga thu inziakte a dik lo tia paih leh sawisel theitu awm chhun chu a ni.

Parliament-a pharh CAG report-ah India sipaiten ammunition (silaimu) an neih tlemzia a tarlan chu central sorkar chuan sawisel sek lova hma la nghalin, India sipaite chuan heng India Tank leh laipui mute hi August thla aṭanga tam tak siam chhuaha lei belh an tum thu an puang. Keini ram angin state dang leh central sorkar meuh pawhin CAG report an sawisel ve tluk tluk lo asin.

- R.Lalhmangaiha, Bethlehem Veng