Written by
Be-ta pu

PATHIAN RUAT…

Kristian chuan Bible hi kan beh chhanin kan sawi thlungdur-ût ṭhin a; kei ve mai mai pawh hian ka ti ve leh chawt ṭhin. Thuthlung hlui kha Israel-te chungchang sawina a ni deuh ber awm e. An Roreltu (judge) emaw, an lal (king) emaw, chhungkaw hotu (father) ber emaw kaihhruaina sual leh dik lo vanga a hnam pumin emaw, chhungkua (fate)-in emaw Pathian thinurna an tawng buak tâk leh, hremna an tawh tâk pawh kha a bulpui ber chu hruaitu leh thuneitu sual leh dik loh vang niin a ngaih theih.

An lal leh hruaitu thu leh tihdanphung an zui ve tâk zêl vang khan mipui mimir sual ve ta chunga Pathian pawh kha thin-ur ta leh hremna tlâktir ta ni khan a lang thui khawp tih hi chhinchhiah ngei chi a ni!

Keini, Mizote aṭang pawh hian lal lalzia leh thu­neihzia – thihna leh azân azâna, a sûr a sa hnuaiah pawh khua aṭanga in-ûm chhuah hial thlenga thu nei an nih te; an khua leh tuite thil ṭha (ro) neih pawh lâksak chawt thei an nih te; ‘lal hlau lo ṭhî’ leh, ‘lal hming sakna dâl lo’ kan tih ṭawngkamte aṭang pawh hian kan hria. An tu leh fate, an chhungkhat hnaivâite pawh kha dan chunga lêng, thil sual pawh ti ve thei lo ang deuh hiala ngaih leh en an ni khan a hriat theih. An thu kha ‘thu tâwp’ a ni tawp mai!

Pa pakhat pawhin a bawngpa tuai fak nan ‘Ka bawngpa hi lei rawh u, a ṭha asin. Kan lalnu bawngpui pawh a lu zek mai asin’ a ti niin an sawi. Khang huna khatianga lalnu bawngpui meuh chu tih (ngam) loh tur ni hial âwmin an ngai a ni ang! Tin, lal mizia lah an khua leh tuiah a bet nghet bawk.

Tun thleng hian fel taka khaw awptu lal neite khua chu an la felin an la fai thianghlim deuh nge nge a; hmeithai leh pachhia an la inngaihtuah deuh nge nge a; lal fiamthu duh khua leh tuite chu, tun thlenga fiamthu duh leh na zet zeta fiamthu thawhna khua leh, fiam dâwl khua an la ni fur awm e. Lal ho deuh khua leh tuite chu, tun thlenga ngaihsam, thil la thutak tehchiam lo an ni châwk bawk awm e.

Hei hian lal, hruaitu, hotu leh chhungkaw pa pawimawhzia leh an mawhphurhna nasatzia te, an khua leh tui leh an hnuaia miten an hnung an zui a, an tih dan zûlzuia an mizia leh chêtzia thlenga an lâk chhâwn thuizia a ti-lang a ni.

Rorêltu, hruaitu leh hotu zia ang zêla mipui khawsak ve hi khawvel hnam tin zepui ber pakhat a ni awm e. Ram hruaitu huaisen khua leh tuite chu an huai a; hruaitu nunrâwng khua leh tuite chu an nun a râwng deuh nge nge a; hruai­tu dik khua leh tuite chu an dikin an rinawm deuh nge nge. Taimâk uartu khua leh tui chu an taima deuh nge nge a; khua leh tuite vei leh ngaihsak hruai­tu nei khua leh tuite chu, an mangan leh puih an ngaih ni - khua pawh hian an inngaihsakin an in ṭâwiâwm ṭha bîk ngei ang. Sum leh pâi âtchilh hruaitu khua leh tuite chuan tangka an ngaina in, an pathian hial a, eirûk pawh a punlun ngei ang.

Pathian min siam leh duan dan pawh hi, mipui tam ber thu (democracy) ni hian a ngaih theihna chin a thui khawp a; chu vang chuan hruaitu mizia anga mipui an kal khan, khami mil khan Pathian pawh hian ram leh mipui chungchangah thu a titlu ta mai ṭhin a ni thei awm asin!

A chunga kan sawi tak ngaihtuah reng chung khian aw! ‘Dikna a fam ta; felna a tlawm ta; nun suar ang a chim. Tham leh bawlhhlawhnate'n tual an leng, awi maw a pawi em mai’! Pathianin chhia leh ṭha hriatna min pek leh Pathian pawhin thiam min chantîr lo tih hre rilru sa renga khawsak leh chetna hi a punlun tawlh tawlh ni hian a langin i hria em? Mizo ramah hian sum leh pai, tangka ngainatna vangin dan ngaih pawimawh lohna, dan lo leh mahni Mizopui ngei tawrhna thleng thei tur khawpa chet (sumdawn) duhna a hluar. Mahni hmasialna hlirin kan khat ta em ni? Dawt kan pawisa ta hauh lo em ni? Dawt a nihzia leh theih loh a nihzia leh, kan tih tum loh a ni tih hre sa reng chungin thu kan tiamin, chhia hial kan chham ngam ta mai em ni? Kan insawiselin kan inrel phar ta a ni ber em? Dawt tih hresa reng chungin kan inpuh chhe tlang ta mai em ni? 

Hurherhna thleng hian Pathianin ramrî min khamsak pel hiala khawsakna pawh, inthiam lohna awm miah lovin a inlar ta em ni? Thamna leh hleprûknate pawh hi! Mi chaw thleng leih buaksak a, mei alh ena naupang pawisawi lo awmtîr pawh ṭih lohna thlenga an chanai chhuh luih a, chumi hmanga inhâi vûr a, chapopui zui duhna hial hian ro a rel ni hian i hre ṭan tawh em? Kan sum hmuhna tur leh kan hlawkna tur a nih chuan (khawvel / India) dan, kan Mizo nun dan ṭha leh tluang mil hauh lote pawh, pawl hming pawhin kan hai chhuakin kan phawrh a, kan tangka ngainat (lutuk)-na vangin kan leklam ta fo mai a ni lo maw?

Davida rah pelh ṭhelh ṭhelhna – misual hamṭha, vannei leh hlawhtling bîk anga langte hian khaw eng pawh zah lo leh tu mitmei mah veng lovin, inchhuang leh chapo ar chung hian an thil neihte pho langin, ‘Pathian malsawmna’ tiin an rûm ngul ngul ngam ta ni hian i hria em? Anni pathian leh i Pathian chu inang thoin i la ring em? Engkim tan hun ruat a awm. Engtikah nge tûkṭhuan i ei? Engtikah nge zanriah i eia, i mut ṭhin? Dar eng zat hi nge i zing thawh hun ? Dar eng zatah nge i hna i ṭan ṭhin? Tu leh fate sikul ṭan hun hmang dikpui turin an tûkṭhuan ei rual pawhin tûkṭhuan kan ei ve hman (peih) lo deuh reng ta mai em ni? Kha kha i tu leh fate khan rawn ṭhanhnan chho ve se i duh em? Mi intodelhah an rawn ṭhang chhuak chhovin i beisei ngam em? Ti em ema kan inthlahdah a, kan dawngdah a, kan thatchhiat takna chhan hi eng vang nge? Thatchhia leh intodelh lo lutuk tan mi zahawm nih leh, ram leh hnam hmangaih a theih loh.

Ka tha thawh ve loh aṭanga hmuh leh dawn tum hian ka ring ka fan ûak ûak reng a; ka sawi sup sup ṭhin a; ka phun ru sur sur fova; rilru ni tawp lo chung hian ka tlawn hûrh hûrh bang lo va; ka rilru hian ka phiar ru ngur ngur awl lo va; ka rel zut zut a; hetia ni tin zan tin ti chung leh ka luh ve theihna tur tawk a kaw zawng reng chung leh, pheichham man tum reng reng hian ka hna thawh vena tur hun ṭha kha ka khawhral mai mai a; pûk chawp hial khawpin sum ka seng a; ka lung a awi lo zui chho va; ka rethei tulh tulh ta mai zawng a nih hi! Pi pute chuan ‘Hmeichhia chu bumna ngaiah vawi sarih an bum nawn theih’ zuk han tia maw le! Kei ve hi! Chu tak chu tute emaw duhthusam a lo ni reng mai lo maw? Khi'ng khi Pathianin keimaha a thil ruat dan leh a duh zawng a ni ang em le?

Bible-a Israel Roreltute leh Lalte kha, Pathian duh loh zawnga an khawsak hnu kha chuan an thih loh vek leh ram dang lalin salah an man a, hrengahte an tantîr mai ṭhin ni khan a lang a; ro rel nawn leh lal nawn an awmin a lang lo. Kha'ng hun khan mipui mimir tam zawk ngaihdan hriat a ni chiah lo va; lal ṭhenkhat phei kha chu mipui tam zawkin lal leh roreltu atan pawh an la duh viau mai thei. Mahse Pathian duh loh zawnga an tâl vang khan Pathian duh dan kha a lal ber zel a nih kha.

Kan tunlai hun hi! Khawvel ram hrang hranga roreltu, kan Pathian duh loh zawng ngata khawsa nia langte hian thuneihna an va chang rei ta si ve? Israel-ho ang khan Pathian hian chu'ng ram mipuite chu a humhalh ve duh lo va, humhalh ngai ni pawhin a hre lo va, ngaihsak leh an thlavang hauh pawh, a hnam thlante kan nih hlawm loh vangin, keini thleng hian min hnungchhawnin min thlahthlam ta der mai zawk em ni? Chuti chung chuan khawvel hi Pathian rorelna hmun niin kan la hre cheu va; keini Mizote phei hi chuan, chhuang tak leh chapopui ta zawk emaw tih hial turin ‘Pathian zawn chhuah ram’ kan la inti zawng a ni si a!

Tunah chuan Mizote hi chhunglam leh pawnlam hmelma-in, hmuh theih leh hmuh theih lohte hian–rilru put-hmang lam thlengin min rûnin min hneh lak chho ta duai duai mai ni hian ka hre ṭhin! Chu chu tute vang nge ni ang le? Israel leh Juda roreltute leh lalte sual vanga mipui tawrna zozaite; hnam dangin an rûn a, an lalte chawp chawpa sala an mante; mahni ram pawh luah lum thei lova ram dang daih an khalh chhuah tak dum dumte kha! Tute vang nge le? Khanga mawhphurtu, an roreltute leh lalte kha, hun remchang pawh awm leh ta se mipui khan rorel leh tur leh lal leh turin an duh ang em? Pathian duh zawng ngaihtuah miah lo leh, an ram leh hnam boral pawh pawisa zo lovin, mahni ṭang hma chauh ngaihtuahin an lal nawntîr ang em le? Anmahni vanga mipui, an ram leh hnamin khati khawpa an tawrh lai khan an Roreltute leh an Lalte khan ‘Kan ram leh hnam harsat lai leh tawrhna thlen nasat laia ram roreltu atana Pathian ruat kan ni’ an ti ve lo chu a nih hmel khawp mai! Mipui khan anmahni kha duh tlatin lal nawntîr leh ta pawh ni se an ram leh hnam tawrhna kha a nasa tulh tulhin a rinawm! Tin, mipui pawh khan, an ṭha lo tih an hriat reng tawh chu an lal nawntîr lehin a rinawm chuang loh. Keimah anga mipui mimir kha an a let tawp emaw, mahni ham hai an tam zawk ngial emaw a nih loh chuan!

Mizoram ve hi le! Pawn lam hmelmain min nek; ram kan chan chho va; a hlawm hlawmin hnam dang – tuikuk, takam tih velina min tihbuai dan leh kan nunna hial kan chan dante hi! A chhan chu eng vang pawh niin, insawi thiamin, kan ram tana hun hlû hmang hman lo leka thiamthu sawi ngai reng renga khawsain leh, hrilhfiah reng rengin hun hmang chho mah ila, hmasawn ve-na tur thil tam tak a tham ral a; kan hnathawh tam tak a tlu sawp a; ram dang miin kan thau an sawk tawn tawn a; min tiralṭî a; min hmusit a, min pal zût a, min chîlphûl a, min kapzût a, min nghawk leng lawp lawp a, min hnuaichhiah ṭan ta der mai zawng a nih hi. Khawiah nge ‘ka ui leh ar’ min ti-a, kan thlavang hauhtu tur leh min chhantu turte kha? Pawn lam hmelma chi tuh vangin Mizo ram tana ṭha lo tur thil tam tak, kan ram chhungah a ṭiakin a ṭhang lian ta!

Hnaivai te pawh han ngaihtuah ila. Hripui (Covid-19)in min nuai a; ramrîah kan buai a, duh ang leh beisei angin ram hruiaitute an che ṭha lo; Burma (Myanmar) ram buai vanga raltlan buaipui reng renga hmanhlelh
ngaihna hmun lah a tam; kan hna thawh tam takin kut a tling lo niin kan hria a, ṭhenkhat a tlu sawp chhe bawk; tangka sum ngainat (lutuk)na lah, puan hnuai thil pawh ni lovin, perh tar ang larha langsarin a hluar niin sawi a ni bawk! Mi retheite awlsam ve deuhna tur Healh Care sum leh sawrkara hlawh neite hlawh lak dante hi! Ṭhenawm state kan tluk ta hlawm lo. Min chung en ṭhintute pawh kan chung en ta hial zawk. Ram leh hnam hmangaihna (nationalism / patriotism) nei nasa mi tan phei chuan bei a dawng a, lunglai chhîrin ban a pel ta daih mai a ni lo maw? Pathian pawh hian mipui tam zawk duh dan a tih-lal chang a tam em vangin Mizo ram hi, mipui mimir kan at ban theih loh vang hi a ni thei ang em?

Ka in kawngkapui kawpza chu a tui-eka a lo chhiat tak vangin rûkrû-in min rawk fo va. Mahse a kawpza chhe tawh chu ka’n tuaihnûm ve deuh thuak thuak a, ka hmang nawn leh mai ṭhin a. A ngai tè bawkin, inthiam lohna leh mi hriat hlau hlek lo hian rawk ka tawk leh ta fo mai a. Chutianga rawk leh suam ka tawk fo mai chu tu mawh nge ni ta ang? Kan hun sawi vela Israel awptu sualte thlaktu tura Pathian ruatte pawh kha an ṭhenawm khawvengte, an nupui pasalte, an chhungkhat laina-te leh mi tam tak khan an ṭhat tawk lohna leh an sual ve fonate pawh an hre khawp mai thei. Khawvelah sawisel bova mi ṭha awm hek lo. An losual chho ve ta a nih pawhin mi ṭha dangin an thlak leh zel mai zawng a nih kha. Kawngka pui kawpza tuiek chhe lutuk tawh hi, tuai hnûm fo lo hian a ṭhat hmel zawk, a dangin thlak ta ila. Kan thlakna a ṭhat loh chhoh ve hunah chuan a thar ṭha deuh dangin kan thlak leh mai tur lah ni!

Kan Mizo ram dinhmun thlir hian – kawpza chhe ngai bawkte kha hmang leh ta ila eng ang nge kan nih ang le? Tun hun chho chhunga hripui vang leh kawng dang danga thihna, hun danga sen ngai ngai lo sum luan ralna leh nunna hlu tak ral hnem tawh dan hi! Kan ramin harsatna a tawh huna min hruai tura Pathian ruatah nge kan ngaih anga, suahsual vanga Pathian hremna kan tawng buakah kan ngai dawn? Kawpza chhe ngai bawk kan hmang leh ngam hlawm ang em? Tunlai ai hian kan tuar nasain kan chhiatpuiin, nunna tam zawk chanin kan thihpui nasa zual sauh ang em? Dam chhung ni chhiarna tura mihringte kaihhruaina kawnga kim lo hi bible-ah hian thil vang lutuk a ni asin. Mipui rorelna (democracy) ram, changkang leh rorelna fel awmna ramte hian an hre chiang hle a ni ang; mi ṭha lo leh pawl ṭha lo ni-a an hriat chu, an party mi leh sa pawh ni se an hnuchhawn ṭhiai ṭhiai ngam nia!

- Be-ta pu