BEIDAWNNAAH BEISEINA
Mizoram chungchanga titi-na leh sawihona hrang hrang ka ngaithla ṭhin a, beidawng au rawl a ring hle mai. “Rawk leh tih chhiat vekin kan awm tawh a, beisei tur a awm tawh love” tih te, Zoram siam ṭhat tumin hma han la dawn ila, “a hlawhtling chuang lovang” tih te, “Ka bei a dawng hmiah tawh,” tih mite sawi kan hre fo mai.
Chief Minister, kan ram phurrit phur nasa ber chuan a chang chuan a beidawn thu a chhak chhuak fo mai. A mipui a hruaitute lam aṭangin beidawnna a awm niin a lang, an demawm lo, beidawnna tur chhan tam tak a awm a ni. Zofate hi beidawng mai tur kan ni em? tiin ka inzawt ṭhin a. Heng hi lo ngaihtuah ve teh.
BEIDAWNG AW (VOICE) -
Zoram ṭang fan fan
1. Corruption hian min fan chhuak vek a, kan vai hian corruption ti thei dinhmuna ka awm phawt chuan tih kan duh vek.
2. Kan ram politic hi a kal sual rei tawh a, siam ṭhat leh chi a ni lo.
3. Party-ah hian kan in ṭhen nghet lutuk a, chhia leh ṭha hriatna thiang tak pawh hmang thei lovin mahni awmna party hi kan vote leh mai ṭhin a, chuvangin politics-a danglamna (political change) hi a harsa a ni.
4 Mahni hmasialna hi a lian tawh em a. Hlawkna beiseiin politics hi kan khel vek a, a chak lama awm a, hlawkna tlem tal dawn ve hi kan tum ber a. Sumdawng politics kan khel ṭheuh.
5. Mite pawhin kan ram kalsual dan leh harsatna chu an hre ṭheuh a, tumahin siamṭhat an tum chuang lo. Kan mimal nun a khawih loh chuan thlir liam ve mai mai tur, at (foolish) fal duh tur a ni lo.
6 State kan nih aṭang khan damdawi mum hnih kan in ei chhawk a ni ber a. Zoram damna tak tak a awm dawn lo, mah se MNF leh Congress lo chu a dang a awm chuang lo. A ngai bawk vote leh mai ang.
7. USA, UK, Australia, Cannada te pawh party pahnih chauh an nei a, ṭha takin an kal a, keini pawh party pahnih neih ve mai hi a ṭha; a dang dang tih a ṭul lo.
8. Mizoram chu kan rethei a, leilung hauhsakna hnangfak tur kan nei lova, ram hmasawn turin beisei san vak theih a ni lo. Vai sumdawng belh hi hlawhtlinna a ni mai.
9. Chawmhlawm State niin kan mamawh 90% central sawrkarin min tum sak a, kan rama kan thawhchhuah Gross Domestic Product (GDP)-ah chuan State/ UT 29 zingah 28 na kan ni. GDP per capita-ah pawh 19th kan ni. Per capita income sang viau anga a lanna chhan chu mihring kan tlem a, central sawrkar puihna tlemte pawhin per capita a tisang mai a ni. Kan state thawhchhuah dik tak GDP chu a nep em em a ni. A beidawn thlak, chuvangin central sawrkar sum kan hmuh ṭhat theih nan BJP zawm ila a ni mai.
10. Kan hnam a naupang si, kan rilru a nghet si lo, kan phur hluai a, kan daih rei si lo. Ngaihtuahna fim tak ni lovin, phurna (emotion)in min kaihruai a, kan insum thei lova - hmeichhiat mipatnaah, zu leh sa, zuk leh hmuanah kan invawng fel lova, kan nep em em a ni. Nawmchen kan duh a, kan thatchhe bawk si, beisei a bo.
BEISEINA - Z
oram ṭhang thuai thuai
1. Kum 50 liam taah khan tala (lock) hmang lovin, thingfakin kawngka ka do mai kha a ni a. Vawiin thleng hian Kohhranah hian corruption sawitham a awm meuh lo. Sawrkara corruption lo hluar ta em em hi chu Vaiho Mizoram department lo hruaitu hmasate a bik takin PWD hnathawktute aṭanga kan zir a ni. Zofate hi a tirteah rinawm hnam niin rinawmna hi keimahni awmsa, tundin leh mai tur a ni.
2. Kan hnam nuna thil thleng kan thlirin beiseina sang tak kan nei. Kum 120 kal taah Kristian kan lo ni ṭan a, vawiinah India ram Kohhran chak ber kan din thei. India ram NGO ṭha ber YMA kan nei thei a, tlangram football field pawh awm mumal lohna ram aṭangin India ramah kan champion thei a ni. Chuvangin, Politics pawh kan siam dik thei ang.
3. Pathian anpuia siam, chhia leh ṭha hriatna fim tak hmanga duh thlanna (decision) siam tur kan nih bakah India rama lehkhathiam tamna state kan ni. Chuvangin, democractic principle duh ang thlapa mimal zalenna hmang thei duhthlanna dik hmang thei tur kan ni.
4. Ram leh hnam hmangaihna (patriotism) hi in zirtir ila. Mizoram aṭangin hlawkna enge ka hmuh ang tih ngaihtuah lovin, Mizoram tan enge ka tih theih ang tih kan ngaihtuah zawk a ṭul.
5. Vawiin kan khawlohna hian tuna kan mimal nun emaw chhungkua emaw a khawih rih lo mai a ni thei. Zoramah hian i thlahte an awm zel dawn a nih chuan harsatna hi an pumpelh hauh lovang. An chunga a lo thlen ni a awm dawn; thil ṭha tih tur hre renga tih loh hi sual a ni.
6. Khawvel thiamna leh finna thang zelah, damdawi ṭha zawk an hmu chhuak zel. Chuvangin, nachhawkna (paracetamol) mai ni lovin ram leh hnam damna tur damdawi kan ei a hun ta. Hei hi Mizoram mipui duh dan pawh a ni.
7. USA, UK, Australia, Cannada-te hian Communist dan nan two party system-in an kal mai a ni. India erawh chu multiple party system (party hrang hrang awm theihna) a ni. Hei hi mimal zalenna chawisanna a ni. Communist hlauh tur a awm ta lo bawk a, Party pathum buk tur neih hi ṭha zawk ngei dawna rinna a lian ta hle. Mizote chu lungthu pathum nei ṭhin kan ni a, tichuan Pa, Fapa, Thalarau Thinghlim (Trinity) ringtu kan ni a, chuvangin kan ram tan chuan Party pathum buk ve tawh a ṭha zawk ngei ang.
8. Korean Samsung Company thupui chu, “Leilung hausakna in nei tam lo a ni mai thei, mah se mihring finna (creativity) chuan tawp chin a nei lo,” tih a ni. Technological Revolution hian hauhsakna kawngthar - thiamna hausakna (knowledge based wealth) a rawn thlen a. Zofate hi kan intelligent a, chuvangin hriatna khawvelah hian hausakna kawng thar kan zawh thei a ni.
9. Rambuai hma (kum 1966 hma lam) khan kan rethei a, mah se kan intodelh a ni. Tunah hian India federal system hnuaiah state pakhat angin kan awm a, chuvangin sum pawh central sawrkar zempui aṭangin kan dawng ve tur a ni. 90% emaw 50% emaw kan dawn hi engmah a dik lohna a awm lo.
Amaherawh kutdawh rilru (spirit of dependency) kan pu a nih chuan chu tak chu a hlauhawm a ni. Chu chuan min tizeng (paralyze) dawn a ni.
Indopui II (Second World War) hnuah Japan leh Germany chuan
ṭanpuina sum tam tak an dawng a, ṭha tak leh dik takin a hmang a, an ram leh hnam a din thar leh a ni. Chuvangin, Mizoram pawhin kan hmuh ang ang ṭha tak, dik tak leh thiam taka kan hman chuan kum 2025 ah chuan developed state kan ni thei ang; mite ṭanpuitu kan ni hial thei a ni.
10. Hmangaihtu hmuh dan chuan Zofate hi naupang kal zir, kaihhruai ngai tak kan ni. Amaherawhchu, thil zir mi, fing leh huai tak kan ni a, kaihhruai ṭhat chuan hnam ropui tak kan ni thei ang.
A Aw B CH kan neih aṭanga kum 30 naah Mizo (Lushai) hnam chu India a ziak leh chhiar thiam tamna ber a ni.
Second World War lai khan India sipai zingah Lushai Scout chu sipai huaisen ber an ni.
India ramah chuan Mizoram Kohhran hrang hrang sum leh pai vawn dan hi a fel fai ber.
Zofate hi piangsual hmuhsit mai tur kan ni lova, amaherawhchu kan hnam a la naupan em avangin kaihhruai ngai tak kan ni. Kan ram leh hnam hmangaihtu chu lo pen chhuak u la, kan hnam hi hnam ropui takah i din ang. Zoram hian hmangaihtu nu leh pa tling a mamawh a ni hi.
Keimahni chak lo mah ila Lalpan thilropui tak min tih sak beiseiin hma ila ang u. Chakna ni lovin, thiltihtheihna ni lovin, ka thlarau zawkin le, Lalpan a ti.
- Rev. Dr. K. Thanzauva