Written by
- S. Lianhrima Hauhnar Aizawl Venglai

Living memorial atan BÛNG THING PHUN TEH

Mizoramah thing kan phun tam viau tawh a ni thei e, thingtlang kawngpui lamah an la lang tham lo hle. MZU leh PUC te hi chuan an Campus hi an phun hring hneh hle mai. ATC pawh hi a langsar pawl ber a ni, keini han hmuh phak chinah chuan. 

Tun ṭuma bûng thing kher phun tura ka han rawt chhan chu, bûng hi Mizoramah chuan thing lian thei ber leh hmingthang ber, ṭhang tâwp ve mai lo a nih vang a ni. Ka lo experience ve tlêm han sawi ila. Kum 1958 kuma zirtirtu ka nih laia ka bûng phun chu a kûng (trunk) tê lai bera tehin ft 27 a lian (circumference) a lo ni ta reng mai a ; a ṭang (a zar) pharh zau zawng pawh ft 150 zeta zau a ni ta bawk. A khur (pit) kau luk loh deuh chu ft 25 (circumference) leh ft 15-a lian te a ni thung. Khur ft 4-a zau, ft 3-a thuk, bâwngek tam tâwk tak ka telh a, a dang 2 ai hian a ṭha a. A khur 3-na hi ka namnûl ta deuh a, khur tê deuh, thûk lo tak bawngek lei ṭha pawh tam lo tak khur a nih avangin a 
ṭhang chak lo bik hle. 

Kum 62 hnu (2020) ah pawh ft 15 biala lian chauh a ni ta bik a. Kum 1959-a zirtirtu training Mission Veng-a Pu Ch. Pasena hova kan training hlan khan 1958 July thlaa ka bûng phun chu ka dung chen (5’11’’) a lo ni hman der tawh a, ka rin phak bakin a ṭhang chak a ni. A tê ber ft 15 hi ka kum 20-na chiah birthday (24.7.1958)-a mi a ni nâ a, a tê ta ber a ni. 

Ka rawt ve duh chu, District 8-a DC leh SP te ṭheuh hian an District hmun remchang dapin uluk takin bûng, a ṭiak emaw a ṭang (a zar) ban puam tia vel, tun June thla chhung ngei hian phun sela. A zâr sahthlak hi kan phun dawn chuan July chawhma lam aia tlai lova phun ni se. Duhthusâmah chuan May - June thla hi a ṭha ber. Bûng zâr bân puam tia vel, ft 7 vel hi 3 ka phun tawh a ni. 

Kum 1997 khan feet 1 leh a chanve vela thûkin a khur ka lai a, bawngek tlêmtê ka telh bawk a, an vaiin an nung ṭha vek a, an lian ta hle hlawm mai.Remna nî (30.6.2020) denchhenin emaw, an remchân dân ang angin khur 
ṭha tak ran ek (decomposed) lei ṭha tam tham deuh pawlhin phun se ka ti khawp mai - hung uluk a ngai bawk ang. Tuna an post-ah hian an awm reng dawn lova, tûn hnu kum 10 velah chuan an fate nen an la tlawh fo ang. Ṭhan tâwp nî awm lo, hnah chhah, hnah tla kâwng ngai lo, horizontal zâwnga ṭhang zau sei belh zel a nih avangin a hlim a zau a, a dâi nuamin a manhla bîk a ni. 

Sateek khuaa Lianphunga bûng, kum 1886 vela phun pawh saw thing rotling, khaw mâwitu tak a tling tawh a ni. A thuhrimah Mizo hian bûng hi kan lo ngaisang hle a ni chêk ang, khaw hming thlengin kan neih hlawm hi maw le. Aizawlah Bûngkawn Veng 2-ah, Bûngtlâng khaw 2, Bûnghmun, Bûngṭhuam, Bûngzung te nen a lar ber Khampat Bûng. 

1. Thing dang pawh ka phun ve nual. Kum 1978-ah Saiha DC Office hual chhuakin Silver Oak thing kung 8 emaw lai ka phun a. Zobawk Forest Dept-a mi kan va la a, bawngek lei ṭha nena phun a ni bawk a, a ṭhang duh ve hle. A lo puitling vek a, thing tlo tak a ni chungin daihlim nuam tur a nei lova, hming chawi tham a tling chuang hauh lo. Kum 1985-ah Tlabung SDO ka nih laiin, April pâr (Gold-Mohur) kûng 30 chuang, SDO office bulah te, Helipad Road-ah te, PWD Road-ah te ka phun a. Kum 1987-ah chuan a pâr nasa hman hle a, mahse thing tlo tak a lo ni lova, a kumhlun lo hle. Heng bakah hian bûng 5 emaw lek ka phun chu  a zâr nasa ta deuh a ni ang, sah thlak ṭhin a ngai ta hial a ni. Tlabung hi khua a lum bawk a, a manhla ta hle thung. 

2. Kan MLA zawng zawng pawh hian an bial ṭheuhah emaw, hmun remchang dap sela, PWD kawngpui kual zau laiah te remchang an tihna lai laiah bûng hi phun ve ngei se. A khur laih ulukin ran ek tam tawk tak pawlh nghal vek se, phun ve ṭheuh hlawm se ka ti hle mai. 

District Head of Deptt ṭheuhte hian ti ve bawk se - Mizo bûng ngei ni se. Phai lama mi hi chu a ṭha lo, Mizo bûng angin a mawi loh bakah a zâr pharh duai ve lova, a zung sîn tê tê a thlak a, a daihlim nêp. Kan ram bûng a tluk lo hle, pakhat ka phun tawh a, duhthu a sâm lo deuh. 

3. Kumina khawvel lumzia kha kan hre ṭheuh awm e. Europe te a bîk takin Australia ram lumzia kha, 45 degree chung lam fê te a nih hial kha. Khawvel lum lutuk hi kan tih ziaawm theih chin chin chu ṭan kan lak ṭheuh a ṭul ta takzet a ni. Officer leh MLA te chauh ni lovin NGO te, CYMA te, MJA hotute, kan khawvel sik leh sa danglam chak lutuk tur ven nan kumin hian thing rotling i phun leh ṭheuh ang u. Nakkum lama kângmei lakah leh kut hlei palh theite lakah mahni thing phun hi veng zui bawk ila. Kan phun chhan tur ṭhenkhat:- 
a)    Siamtu Pathian ropuizia hriat belhchhah lehzual nan
b)    I hming hriatreng nan
c)    Climate change ven nan
d)    Covid-19 hriatreng nan kuminhian bûng ṭiak emaw bûng ṭang emaw a zar uluk takin phun i tum teh ang u.