Mizote kan harhchhuah a ngai
Indian Citizenship Amendment Bill hi tun thlasik Parliament inkhawm neih turah hian pawm an tum tih kan hria em aw? He Bill hi Act a nih chuan Bangladesh aṭanga Mizoram rawn lut ru pawh, Mizorama kum 6 an lo awm tlin tawh chuan, India ram khua leh tui nihna an nei thei dawn a ni. Chakma foreigner-te hianScheduled Tribe nihna dan ang thlapin India khua leh tui an ni vek tawh ang. He dan siamṭhat tumna hi nasa taka kan ram leh hnam nghawng thei tur a ni a, Mizo mipuite hian ṭha lo kan ti a nih chuan tun hi ngaihdan sawihona hun mai pawh ni tawh loin, a cheta chet hun a ni tawh e.
Citizenship Amendment Bill hi nikum July 19 khan Home Minister Pu Rajnath Singh-a'n Lok Sabha-ah a pu lut a, pass tura ruahman vek tawh kha MP ṭhenkhat rawtna avangin chiang zawka zir a nih theih nan Home Minister-in Joint Parliamentary Committee hnena thlen turin a ti leh ta zawk a. Lok Sabha website-a a lan dan chuan Parliament thlasik inkhawm (winter session) kar hmasa bera report thehlut tura tih a ni. Rajya Sabha-ah pawh he rawtna hi pawm a ni a, Chairman atan Uttar Pradesh MP Dr. Satyapal Singh-a chu August 23, 2016 aṭang khan ruat a ni.
He Joint Parliamentary Committee hian hna an thawk nghal a, vawi 7 lai sitting neiin, study tour pawh vawi 2 an nei a ni. A lan dan chuan tunah hian hna an thawk zo tawh a, report pawh an peih tawha ngaih a ni. Chumi report hmang chuan Parliament-ah pawm tura put luh a ni ang.
Mizo lal te leh politics lama harh hmasate khan British hovin India rama ro an rel tawp lama an buaipui ber chu Mizote awm zel dan tur a ni a. Mizo hnam hmalam tur thlira an ṭhutkhawm reng reng khan Chakma chungchang hi an rel ngai meuh lo niin a lang. India ram zalen dawn ṭep August 14, 1947-a Superintendent LL Peters-a hova Mizo mipui aiawhte’n Mizo hnam hmalam tur an ngaihtuah pawh khan Chakma chungchang hi rel tel a ni lo a ni.
Constituent Assembly-in a din Advisory Committee hnuaia Sub-Committee pakhat “Bardoloi Committee” tia hriat kha Mizote hmalam tur min rel pui tura India sorkar leh Assam sorkar aiawhtu a ni. Assam rama tlang mite hmakhua ngaihtuahin Committee member-te khan hna an thawk nasa hle. India ramin zalenna a neih hma deuh April 16, 1947 khan Aizawlah pawh lo kalin, Assam state chhunga Hills District danga an tih ang bawkin, Lushai Hills aiawh tur member pahnih Pu Ch Saprawnga leh Pu Khawtinkhuma te Committee-ah an rawn telh a. Ni hnih chhung Mizo mipuite duhdan ngaithlain Aizawlah hun an hmang a, Mizo mipui aiawh hrang hrangte’n Mizote duh leh mamawh nia an hriatte chu committee hnenah an thlen a, Chakma chungchang kha tu pawl mahin Bardoloi Committee hmaah khan an sawilan hriat a ni lo. Thla 4 hnuah India ram a zalen a, Mizote pawh India ramah kan bet a, Chakma chungchang kha ngaihtuah lohin a awm zui ni berin a lang.
Tlangmi hnam hnufual kan nihna kha India ram hruaitute khan an hmuchiang a, 1950 khan Dr. BR Ambedkar-a te’n India rama hnam hnufual (tribal) ho humhalhna tura hma an lakna kal zelah Constitution Article 342(1)-na hmangin sorkar laipuiin The Constitution (Scheduled Tribes) Order, 1950 chu a tichhuak a, hnam hnufual hlawm hrang hrangte chu Scheduled Tribe nihna dan hmanga pek kan lo ni ta a ni. Tun hmaa kan la nih ngai loh nihna thar Scheduled Tribe nihna chu India ram danpui meuh hmanga nemngheh a ni a. India sorkar hruaitu hmasate hmathlir thuina kha Mizote tana thil lawmawm tak a ni. Amaherawhchu, kha order chhuah rual khan Chakma te pawh Scheduled Tribe nihna pek an ni. Mizoram leilung fa ni lo mah se, leilung fa Mizote nen India sorkar dan hnuaiah chuan intluk chiaha dah kan ni.
Kha order tihchhuah lai khan Assam State-ah kan la awm a. Kan Mizo hruaitu hmasate pawh khan an theih tawkin Mizo hnam hmalam tur ngaihtuahin a ṭha ber nia an hriat kawngah min hruai an tum a. India ram hruaitute leh Mizo hruaitute khan Mizo mipuite kha Chakma chungchang min lo sawipui ta se, Arunachal Pradesh mipuiin Chakma te nena intluka awm an duh loh bur ang hian 1950-ah khan Chakma-te Scheduled Tribe-a telh kha kan duh bik kher lo mai thei a ni.
Sawihona awm mang miah lovin India sorkar thuchhuak chuan Tribe List-ah Chakma-te nen ek saman-in min dah a. Dodal theih a ni a, kan dodal lo. Tih danglam theih a ni a, kan MP neih tawhte zawng zawng hian an aupui hriat a la ni lo a, State sorkar kan lo neih tawhte pawhin house-ah an la sawi awm lo e. Tin, mipui pawhin kan la sawiho lo hrim hrim a ni. 2017-a kan sawi berte chu “Chakma-te hi Mizoram mi an ni lo, indigenous an ni lo, Category I-ah an awm thei lo” tih te a ni a. Mahse, a nihna takah chuan 1950 order-ah khan, Category I ah hian an tel daih tawh zawk a, kum 67 hnua paih leh tum hi Constitution kan tidanglam dawn a nih loh chuan thil theih loh a ni.
Tin, Scheduled Tribe an nihna hi Constitution siam ṭhain lo paih pawh ni ta reng ila, Mizorama pianga seilian, an pute hunlai aṭanga awm tawhte phei chu Category I dan kan siam hmang hian kan hnawl a rem lo lehzual a ni tih 2000-a Bhanu Choudhury vs State of Mizoram thubuai High Court-in a remna kan en chuan a chiang viau mai. Ram leilungfa dik tak tih hi dan mitah chuan a pawimawh (relevant) ber lova, Scheduled Tribe nihna hian a tak takah chuan dikna chanvo a keng deuh vek zawk a ni.
Chakma chungchangah hian tih theih a tam lutuk lo va, tih theih nei lo erawh kan ni lo. 2017-a Mizo mipuiten tih theih kan neih chu Citizenship Amendment Bill hmanga Chakma ram dangmi sing tam tak India khua leh tui nih theihna tur dodal leh an nih theihlohna tura hmalak hi a ni. Kan MP ten kan aiawha an dodal a ṭul a, Mizoram sorkar pawhin a dodal a ṭul. Mizo mipui zawng zawngin he Bill hi kan dodal a ṭul bawk. Kan dodal ang a, rawtna kan thlen ang a, chumi chhungin The Foreigner Act hmangin Chakma foreigner kan finfiah theih zawng zawng thawn haw theihte hi thawn haw turin sorkar hotuten Brig Ṭhenphunga leh Pi Indira-i te sorkar laia hmalakna ang khan hma an la thei a ni. Action kan la lo a nih chuan kan tu leh faten min la dem ang a, kan ramah hian Chakma leh Mizo te inkarah innghirnghona nasa tak a thleng ang. Hnam leh hnam inbeihna tak tak te pawh thleng thei a ni.
Central sorkarin he Bill a duan hi Chakma te huat vang ni lovin Mizo te leh Mizoram mi leh sa dik tak Chakma-te tan pawh a ṭhat loh theih dawn avangin Mizoram mipui zawng zawngin kan do a ṭul takzet a ni. Thla tam pawh a awm tawh lo. Kan MP te pahnih leh Mizoram sorkar hi hemi thuah chuan an demawm viau naa, tunah hi chuan in demna hun pawh kan nei tawh chiah lo. Ram leh hnam tan thukhat vuaa ṭanrual a ngai tawh zawk a ni. Mizoram/ India khua leh tui dik tak Chakma-te pawh kan lama
ṭang tura kan sawm a, duhthlanna kan siamtir an ngai. Chakma ramdang mite India khua leh tui nih tir hi Mizoten kan duh loh tlat avangin chutianga hmalakna chu anmahni tan pawh hian a ṭha lo a ni tih kan hrilh hriat a ngai.
Chakma foreigner leh foreigner lo zawng zawng hi Mizo zinga firfiak pawlten an phek huat mek a, Mizoram Chakma te hian Bangladesh Chakma-te nen an inang lo a ni tih an auchhuahpui a pawimawh a ni.
- Laltanpuia Pachuau, Adviser, Mizo Society of Australia