Written by
- Prof. Lalnilawma Dept. of Extn. Edu. & Rural Dev’t. Mizoram University

HRIPUI ‘COVID-19’ HIAN EI LEH BARA INTODELHNA LAMAH MIN HRUAI HLAUH SE

Khawvel pum hripui ‘COVID-19’ leng avangin kan buai mek a, kan ramah ngei pawh hri leng hi a darh zel loh nan leh kan him tlan theih nan mahni zawn ṭheuhah theih tâwp kan chhuahho mek bawk. Hetah hian sorkar, kohhran leh khawtlang kan thawhho ṭhatzia a lang.

Sorkarin ‘lock down’ a han puang a, mipui pawhin kan zawm ṭha khawp mai.  Chutihrualin, kan intodelh lohzia a lang chiang lehzual. Lehlamah pi pute'n ‘hripui hi ṭamin a zui ṭhin’ an tih hi a thleng ang tih hlauh rukna a lo awm bawk nen, thingtlang lamah phei chuan lo nei ngai tawh lote'n chulte an rît leh tihte kan hria a. Khawpui lamah pawh a thei theiin mahni in bulah chuktuah huante siamin, kan pangpar khawina (pot) ah te thlai kan ching uar sauh a. ‘Lock down’ tirha kan thlai chinte kha tunah chuan ei a lo tling ta der mai. Hei hi thil ṭha tak, chîn chhunzawm zel atan a ṭha khawp mai.

‘Lock down’ kan han hmang chho chiaha, mipuiin kan ngaihven ber leh kan ngaihtuahnaa lang lian ber chu kan ei leh in tur hi a ni. Chutah kuthnathawktute (farmer-te ti tawh mai ang) pawimawhzia a rawn langsar thar leh. ‘Lock down’ puan a nih hnua che chhuak thei tura phalna pek hmasak ber chu farmer-te an ni. Farmer-te hi (social media ṭhenkhatah phei chuan kan ‘hero-te’ ti hialin an tarlang a nih kha) kan ram economy innghahna bul ber an lo nihzia a tichiang hle.

‘COVID-19’ kan hmachhawn mek lai hian kan ram hruaitute leh Mizo mipuite rilruah eng tiangin nge ei leh bara kan intodelh theihna turin hma kan lak theih ang tih hi a lian hle. Thlir dan hrang hrang awm thei zinga rilrua lo lang pakhat chu kan leilet (WRC) neihte ṭangkai zawka hman dan tur hi a ni.

Mizoram hian leileta siam theih ram 74,644 hectare (MIRSAC data) kan neih laiin leilet kan neih mek hi 12,700 hectare bawr vel anga chhût a ni (agriculturemizoram.nic.in). Kan leilet neih mekte hi fur ruahtui tam laiin buh chin nan kan hmang tlangpui a, tlem tein buh seng zawhah thlasik thlai chin nan an hmang ṭhin. Hetia han thlir mai pawh hian leilet kan siam belh theihte chu thu hran, kan neih mekte hi hlawk zawka hman ṭangkai theih dan tur a awm niin a lang.

Japan International Cooperation Agency (JICA) nena Buhchangphai, Kolasib District-a leilet neitu 37-te leilet enkawl dan (tenant system) kan zirchianna aṭang hian kan leilette hi ṭangkai zawka hman theih dan a awmin ka ring. JICA sawi takah chuan, tunah hian Mizoram ei leh bara intodelh theihna tur kawng zawngin Mizoram sorkar nena thawhhona hnuaiah Irrigation and Water Resource Department hi Nodal Department niin Agriculture, Horticulture leh Soil Departement-te nen kalphung thar tur duangin an thawkho mek a, Irrigation and Water Resources Department building floor khat luahin an awm mek a ni.

Leilet hi a tam zawk (59.46%) chuan an nu leh pate hnen aṭanga an rochun a nih laiin a ṭhen (16.22%) chuan an lei a ni thung. An leilet zau zawng hi a vaiin bigha 666 vel a ni a, bigha 565 (84.83%) vel an hmang mek. Sorkarin leileta tuilakna a siamsak hi 21.62% an awm laiin 56.75% te chuan mahni remchan ang angin pipe hmangin tui an la lut ve thung. A dang 21.62% te chuan tuilakna engmah an nei lo niin an sawi.

Leilet neitu 37 zinga 35 (94.59%) te chuan enkawltu (tenant) an dah a, a dang pahnih (5.41%) chuan mahniin an enkawl thung. Leilet enkawltu an dahte hi hnam dang ṭhenawm state aṭanga lo kal an ni deuh vek. Leilet enkawltute hi chawhrualin Mizoramah kum 17 vel awm tawh ang an ni a, a awm rei ber phei chu kum 53 lai a lo awm tawh hial mai. Tichuan, chawhrualin kum 14 vel leilet an lo enkawl tawh hlawm bawk.

Leilet neitu tam ber (59.46%) in enkawltu (tenant) an dah chhan nia an sawi chu hna dang an thawh vang a nih laiin, a dang chuan leilet enkawl an thiam loh vangte, a hahthlak vangte leh chhungkuaah enkawltu tur an awm loh vangte niin an sawi thung. Mak ve deuh mai chu, leilet neitu tam zawk (64.86%) hian an fate eizawnna atan an leilet enkawl chhunzawmtir an duh meuh lo kha a ni.

Buchangphai leilet enkawltu tam zawkin an sawi dan chuan kum khatah ṭum hnih buh an ching tlangpui. Buhpui an ching hmasa a, an seng zawh veleh Tai (Trai) an ching ve leh ṭhin. Buhpui bik hi leilet neitu leh enkawltuten an insem a, an sawi dan aṭanga chhutin a neituin 51.25% vel chang ang an ni a, a enkawltuten 48.77% vel an chang.  A vawi hnihnaa an chin Tai erawh chu a enkawltuten a vaiin an chang thung.

Buh seng zawhah thlasik thlai ching an awm nual a. Thlasik thlai pawh hi a enkawltuten an chang vek tlangpui.  Thlasik thlai an chinna zau zawng chu a vaiin bigha 42 vel chauh a ni.  Chawhrualin pakhatin thlasik thlai chinna atana a hman hi bigha 2.10 vela zau a ni. A lan dan chuan thlasik thlai hi leilet enkawltute hian anmahni enkawl theih tawk hmun zim te-ah chauh an ching niin a lang. 

Kan zirchianna data tlem ka han tarlante aṭang hian ei leh bara (a bik takin thlaiah) kan intodelh theihna kawnga min pui thei tur ruahmannna a siam theih niin ka hria.
1) Leilet neitute zingah leilet enkawl hi hna hautak tak, hlawk vak si lo nia ngaihna a awm niin a lang. An fate tan pawh leilet enkawl hi eizawnna bera an hman an duhsak lo. Hei vang hian a ni ang a tam zawk chuan a hminga leilet neiha, a enkawltute kuta dah tawpa buh thar tlem an lo chan ve kha an duh tawk mai.Kan leilet enkawl dan hi khawl hmang (mechanize)-a hahdam zawka tih dante awm thei ta se. Chutihrualin buh thar chhuahte hralh dan tur (entirnan, sorkarin leisak emaw) mumal taka ruahmanna siam ni thei bawk se, midang kuta dah mai lova chhungkaw eizawnna ber atana hmang duh kan awm chhoh a rinawm.

2) Buchangphaia leilet 85% vel hi hman tangkai mek niin 15% vel hi hman lohin a awm tihna a ni a.  Chutih rualinleilet neitu tam zawk chuan mahni remchan dan danin pipe-te hmangin tui an la lut ve bawk.Leilet kan neih ang ang hi eng lai pawha buh leh thlai chinna atana kan hman theih nan tuilâk (irrigation) tihchangtlun a pawimawh hle. Tuilâk a ṭhat phawt chuan buh ringawt pawh kum khatah vawi hnih vawi thum kan thar thei mai ang. Kum tluanin thlai kan ching thei dawn tihna a ni. Leilet kan neihna apiangah tuilâkna changtlung tak siam hi sorkar hian hmachhawp pawimawh bik (priority) ah nei thei se a duhawm hle. Chutihrualin tui kawng siam hna hi tuna contract kan inpek dan tlangpui (party worker-te induhsakna) anga kan kalpui chuan tui a haw ṭha thei lovang tih a hlauhawm.

Tui lakna hmanrua (irrigation facility) din hi sorkarin a bul tum se, a enkawl chhunzawm chu ram changkang zawka an tih angin leilet neitu intelkhâwm (entirnan, Water User Association) kutah dah ila. Anni'n thlatin tui bill leh current bill kan pek ang hian an leileta tui lak man (tam lutuk lo, an lungrual tlanna tawk ang) an chhung lut ang a. Chumi sum hmang chuan tuikawng tihfai te, siamṭhat (repair) ngai a awmin an siam ṭha mai zel ang a.

3) Buhchangphai bikah thlasik thlai chinna atana leilet an hman hi bigha 42 (6.31%) chauh a ni a. A lan dan chuan thlasik thlai chinna tur leilet ruak bigha 624 (93.69%) a la awm tihna a ni. Heng leilet ruakte hi thlasik thlai chin khah vek nan a itawm ngawt mai.

Ram changkang zawkah chuan ram nei zau deuhte'n huan siam nan man neiin an ram an hman hawhtir ṭhin a.  Zau khatah mi hrang hrangin thlai an duh ang ang an ching mai ṭhin. Thlai tui pekna tur leh leiṭha vel chu a ram neituten an ngaihtuahsak thung. An tih ang hian kan ti ve thei thovin a rinawm.

Buh kan seng anga, thlasik thlai chin hun a lo thleng leh dawn. Hemi atan hian ṭul kan tih chuan tun aṭangin kan inbuatsaih lawk thei ngei mai. Leilet neitute nen inberawnin thlasik thlai chin hun chhung atan ram ruak awm thei zat tur leh an ram hman hawh tir dan turte, thlai thar hralh dan turte sawihoin mumal takin ruahmanna siam ila. Ruahhmanna felfai tak hnuaiah thlai chinna tur ram ruak a awm phawt chuan, ṭhalai eng emaw zat eizawnnana hmang duh an awm ngei a rinawm.  Chutianga ruahmanna mumal tak siam a nih chuan Aizawl aṭang pawhin thlasik thlai chin hun chhung zawng Buhchangphaia zuk riahchilh duh an awm ngei ngei ang.

Hetiang deuh hian a enchhin nan thlasik thlai chin hun atan leilet tui pek tur awm theihna hmun hrang hrangah ruahmanna siam chhin ni se a ṭha ngawt ang. Ruahmanna mumal tak kan siama ṭha taka kan kalpui theih ngat chuan ‘COVID-19’ kan do mek karah eng emaw chen chu kan thlai mamawh a phuhruk thei ngei dawn asin.

Chutihruala pawimawh tak pakhat chu Department-te thawhhona hi a ni. Buh kan ching a, seng zawh veleh thlasik thlai ching thei turin a kaihhnawih Department entirnan, Agriculture, Horticulture leh Irrigation and Water Resources Department-ten farmer-te nen inberawnin inpawhtlang takin ruahmanna lo siam lawk thei se, kuminah ngei pawh thlaia intodelh theihna kawng kan zawh ṭan thei ngei ang.

Ka han ziah lan takte hi suangtuahna mai ni rih mah se, tihtheih loh chu a ni hauh lo. Hetiang zulzuia system mumal tak kan duan chhuah theih hlauh chuan ei leh bara intodelhna kawngah min hruai hlauh thei asin.