Written by
- Rev. Dr. Zaichhawna Hlawndo

"SIR" TIH HMANGA INKOH HI

Zofaten uar taka inkoh nan kan hman tak SIR tih hi hun laihawl Middle age-a French hovin an mi zah leh chawimawi duhte nihna hming atan an hman SIEUR tih aṭanga hman a ni. English-hote pawhin anmahni ṭawng angin SIR tih hi kum 1297 aṭangin an lo hmang tawh.

SIR tih hi nihna (title) anga  inpek ṭhin a ni. England-ah chuan Lalpa (King) emaw Lalnu (Queen) chiahin a hlan/pe thei. Khawvelah football eizawnna lama hlawhtling kan hriat lar Alex Ferguson pawhin SIR nihna hi a lo dawng tawh. Kum 27 (1986 - 2013) Manchester United Manager a nih chhung khan 13 League titles, 5 - FA Cups, 4 - League Cups leh 2 - Champions Leagues hnehnate lo chanpui tawhin manager ropui bera chhal a ni. England lal nu chuan chawimawina sang SIR nihna title chu kum 1999 khan a hlan ta a ni. 

Heng Cricket khelh thiam Frederick Charles - 1929, Alec Victor Bedser CBE - 1996, Ian Terence Botham - 2007 leh Ravindra Jadeja - 2014 te pawh hian England lalnu hnen aṭangin SIR nihna hi an lo dawng tawh. "Sir" nihna dawng thei tur chuan mi chungchuang, mi naranin an tihtheih loh tithei nih a ngai. Chutiang mite chu Lalnu-in SIR nihna hlan tlak a nih leh nih loh a enfiah hmasa ṭhin. 

India ram sorkar, min awptute sakhua (religion) leh hnamzia (culture)-a thil bet tlat chu chi inthliarna (caste system) hi a ni. Chu chi inthliarna zingah keini hnam ropui inti ve ngat pawh hi hnam hnufual (tribal)-ah min dah. Zofate chu min thliar hrang tê lehin ration card eng, hring leh var nei turte min la siam ta zel a ni. Zofate a thlum a al eiza, hmeithai leh mi rethei pawh thliar hrang ngai lo te chu mi rethei veng leh inte min rawn saksak bawk.  Chu chi inthliarna an lo neihsa chu English-hovin an rawn hmang ṭangkai a, anmahni aia chungnung thuneitu leh roreltu dinhmunah an awm a. English-ho khan Indian-te kha SIR tiin an lo inkohtir deuh vek ṭhin a nih pawh a rinawm. 

Chu chi inthliarna (caste system) chu India mite chuan vawiin thleng hian keng chhunzawm zelin mi hausa, sorkar hna sang chelhtu, sikula zirtirtu, mahni aia chungnung leh ram hruaitu mipate chu SIR tiin an inko chho ta zel niin a lang. 

Zofate chu English-ho awpbehna hnuaiah kan awm phawt a. British sorkar aṭanga India ramin zalenna (independence) a hmuh hnuah India awpbehna hnuaiah kan awm zui a. An tih dan leh chin dante pawh chu kan la zui ve ta a, kan Zonunmawi mizia a lo chawhchawrawi zo ta a ni. Kan thlahtute (pi leh pute) aṭang khan inkoh dan mawi tak kan lo nei 
ṭhin a. Ka pi ka pu, ka nu ka pa,  ka u, ka ni, ka pate, ka nute tih leh a dang dang. Tunah chuan ka pu tih mai tur zawng zawng chu SIR tia inkoh vek kan tum a, ka PI tih mai turte pawh MADAM emaw MISS titein kan inko ta zel chu a ni.  

Kan pianna Zonun zemawiah kan kir thuai loh chuan hnam nun zemawi chimralna (heritage cultural assimilation) hian min chimpil mai ang tih hi a hlauhawm tak zet a ni. Hawh u tun aṭang chuan kan pi leh pute hun aṭanga kan inkoh ṭhin dan mawi tak kha chawi nung lehin "Aia upate zahthiamin tih hla Pu Liandala hla phuah chang lina ang hian inko ang u. 

Aia upa i biak dawnin
koh dan mawiin kam ṭha hmang la;
Ka pi, ka pu, ka u, tiin,
Ka nu, ka pa, ka ni emaw.