Written by
Vohbika Pu

Lirthei hmangin Sorkar a sumdawng leh dawn...

Mizoram sorkar chuan Motor Vehicles (Amendment) Act, 2019 a hmang ṭan leh dawn tih Vanglaini hmanni lawk khan chanchinbu-ah kan lo hmu leh ta a. He danah hian dan hmasa aiin lirthei kaihhnawiha dan bawhchhiate pawisa chawi tur nasa takin a pung dawn tih a ni. Sorkarin Dan bawhchhia a hrem rual hian sorkar hian a tih tur lam a ti ve ngei em tih hi ka lo ngaimawh ve a ni.

Tuna kan dan hman khauh thar tum tak hi kum 2019 ami tawh kha a ni a, tunah kan han practice dawn ta a ni. Covid 19 ten min tibuai nasa a, sawrkar sum neih loh vanga a buai chho em em lai leh sorkar hnathawkte hlawh pawh a pawh pen sak fo hnua CSS sum te pe let vek tura central lamin a rawn tih hnuah hian sorkar hian lirthei lamah sum siam an tum ta mai a ni thei em tih te pawh a rin theih rum rum.

Sorkarin SEDP sem tura a intiam ang Rs. 300000 chu a sawi aia 90% dawna tlemin a sem ṭan ta a, Rs. 300000 sem tura insawi Mizoram sorkar hian an pawisa sem tur aṭanga 9 percent pawh tling lo, Rs. 25000 vel lek lekin SEDP hi Mizoram hmun ṭhenkhatah a sem mek ṭan a, a dawngtute tan pawh intodelh a har dawn hle a ni.

Sawi pawlh deuh nuai a ngai dawn, a chhan chu SEDP leh mipui hnena chhiah lak hi thil inkungkaih tlat a ni miau si. Chhungkaw 60000 hnena SEDP Rs 25,000 sem tur cheng vaibelchhe 150 mamawh a nih laiin August 19, 2022 khan Mizoram sorkar hian cheng vaibelchhe 42 chiah a nei thung a. Hetihlai hian MNF sorkara an hmuipuitu Pu Robert Romawia Royte chuan August 12, 2022-a Sialhawka Lakhuihthei Kutah, Mizoram sorkarin SEDP sem tur pawisa faiin a kawl reng tawh, a ti a. Sports Minister Pu Robert-a hian hmanni lawka sorkar hnathawkte hlawh an pek tur zawng zawng kha SEDP pawisa emaw tiin a sawi pawlh sual der palh a nih erawh chuan thu rintlak lo tak a sawi avang hian mipui hnenah thupha te pawh chawi ngei se a duhawm ta hial mai.

Mizoram sorkarin central nawrna avanga loh theih loha CSS sum a release hnu khan Mizoram sorkar account-ah pawisa hman theih tur chi a awm ta miah lo a, hemi a nih avang hian a theih theihnaah sum a dap a ngai ta vak a. Central sum CM Pu Zoramthanga thal ṭhin, belte phai thei lo a tih fo kha a kang chat tawh a, tuna lirthei dan thar hmang hian MNF sorkar hian Zoram mipui rawk dan a ngaihtuah chhuak a nih hmel ta ber mai.

He dan an hman chhan tur Transport secretary KT Beicho-a sawi dan chuan, sorkar laipuiin min rawn nawr nasat vang tiin a sawi deuh kha a nia. Mahse hetah hian thil inmil lo a awm ve leh a, chu chu zawhna an chhanna lamah khan Transport department hotute chuan, 'Motor Vehicles (Amendment) Act, 2019 chu India hmarchhak state dangah hmang ve tawh an awm leh awm loh an hriat loh thu an sawi' tih kha a ni leh ta daih mai.

Sorkar hian sum a hmuhna tur remchan a nih chuan dan hi a duh angin a kuai her (interpret) thei khawp mai. Hemi lan chian deuhna pakhat chu kum 2012 kum tira High Security Registration Plate (HSRP) a introduce ṭum khan a ni. High Security Registration Plate (HSRP) kha kum 2012 khan Congress sorkar khan a hmang ṭan a, motor thar aṭanga vuah ṭan zel a ni a, a hnuah a tahtawlin motor hluiah pawh vuah chhunzawm zel a ni.

Leitheia HSRP vuah a nih tak chhan khatih laia sawitu Transport Secretary khan, kum 2001 daih tawha sorkar laipuiin he ruahmanna a lo kalpui ṭan dan te, kum 2012 kum tira Supreme Court-in thuchhuah khauh tak a siam leh dan te a sawi nual a. Lirthei bo chhuina awlsam zawk a nih theih dawn thu te, mipui leh lirthei him zawkna tur atana ruahman a nih thute pawh sawi a ni.

Congress sorkar hmasa hunlai thil te tuna MNF sorkarin lirthei chhiah a tihsan te kan sawi pawlh fo ang, sorkarin mipui min rawk dan a fiah theih beisei vangin. Mizorama HSRP hman a nih aṭanga kum hnih vel a liam leh meuh chuan Mizorama lirtheia high security registra­tion plate vuah hna thawktu Mumbai firm, M/s Shimmit Utsch India Pvt. Ltd. chuan lirthei 4,0700-ah HSRP an vuah hman der tawh a ni. Hetih lai hian, PRISM leh pawl hrang hrang 11 chuan Mizorama HSRP vuah hna kal mek chu tihtawp an duh thu, Transport minister hnenah ziakin an thlen hial a ni. Tunah hian han ngaihtuah let leh ula, HSRP ṭangkai miah loh dan leh mipui sum Congress sorkarin min lak sak hnemzia te han khaikhin ula, sorkar ṭha lo hi kan lo hrawn fo tawh a, tunah pawh kan hrawn mek a ni tih a chiang thawkhat viau a ni. Lirtheia high security registration plate vuah hi Central YMA pawhin awmze nei loah a ngai a, titawp turin a hun laia Congress sawrkar kha a ngen bawk a nih kha.

HSRP nih phung leh a ṭangkai dan tur a tira an sawi ang ni miah loin HSRP hian awmzia a nei ta miah lo kha a ni a, khati taka mipui sum laksak a nih hnuah a ṭangkaina lam hmuh tur awm leh si lo kha mipui rawkna lian ber pakhat a ni ta chiah a ni.

HSRP-ah hian hologram, Laser Code leh IND (India lamtawi) a in chhu ve a. A number leh hawrawpah te hian India tih inziak a in phum ru ve leh bawk. Motor number plate hma leh a hnungah Laser Code number inang lo bel a ni a, motor darthlalangah hian a hma leh hnung a laser code number te, engine number, chasis number leh a motor registration number te bel a ni. Heng information te hi Registration Certificate a information nen a inmil thlap tur a ni a, a engemaw ber inang lo a awm chuan thil dik lo awlsam takin a hmuh chhuah theih dawn a ni tih kha HSRP kan hman ṭan tirh lama sorkarin a fakna langsar tak chu a ni.

Motor thara HSRP vuah man tura Sorkar leh a vuahtu company te in remna chu hetiang hi a ni - Bike - Rs. 668; Scooty - Rs.669; Three Wheeler - Rs. 940; Four Wheeler-ah Rs. 945 tih a ni. Shimnit Utsch Company ten motora HSRP an vuahte kha a tlo lovin a chhe hma hle hlawm a. A thara thlak a ngai a, anmahni hnenah bawk tihtir leh ngei a ngai. A thara thlakna man rate kha Mizoram Sorkarin a bithliah sak loh avangin company khan an duh zat zat an lo chhiar mai a. HSRP Replacement rate company siam dan chu - 1. Bike - Rs. 1002/- 2. Scooty - Rs. 1003 3. Three Wheeler - Rs. 1410/- 4. Four Wheeler - Rs. 1417.52/- tih a ni. Kum khat chhung chauha lirthei pun dan nena chhut ringawt pawhin nitin lirthei thar 50 te a awm belh si a, kum 15 chhung atana khatih laia sorkarin contract a pek he company hian Pu Hawla sorkar blessing an dawng tihna a nih chu.

Thil dangah peng leh lawk ang. Transport department chuan sorkar kum 2017 aṭanga June 30, 2022 thleng (thla 27 chhung) khan lirthei chi hrang hrang 50,084 an chhinchhiah (register) thar a; chu'ng zinga a tam ber chu two wheeler a ni a. Ni tin lirthei 61 vel register thar a awm ziah ang a ni tih a sawi a.

Tichuan, RTI Act hmanga zawhna Transport department-in an chhànnaah khan, April 2017 aṭanga June 2019 thlenga Mizoram sorkara lirthei ziah luh thar 50,084 chawhrual chu thla tin 1,854.96 ang a ni a; chuti a nih chuan ni khatah lirthei 61 vel register thar ziah ang a nih chu.

Kum 10 dawn lai liam taa Congress hunlai khan NLUP sum tuak nan mipui min rawk a, kum 15 atan road tax min pek tir a ni. A hunlai khan MNF khan mipui thlavang hauhin hma an la a, MNF khan hna ropui tak an thawk niah kan ngai a. Mahse tunah MNF hun a lo thleng ve ta a, NEDP sem tur pawisa an nei ta lo chiah a, lirthei chhiah chi hrang hrang an rawn tisang ve ta hluai mai a nih hi. Sorkar apiang hian mipui rawk dan thar an duang chhuak zel mai chu a nia.

Dan zawm ṭhat te, lirthei chhiah pek te hi khua leh tui lirthei nei apiangten kan tih tur a ni a, mahse sorkar kalphung dikah chuan kan pek tur chhiah leh kan lirthei hmandan a zira road tax te pawh mahni duh thua pek kha a ṭha mai tur a nia.
Kei hi MNF emaw Congress emaw ka ni lo a, ZNP/ ZPM ka ni hek lo - mahse sorkar apiangin an hmakhua an ngai em em zel mai hi a dik lo a, ka sawi leh dawn. Congress sorkar laia road tax kum 15 pek tur an tih khan ka ṭhianpa bike kha 2000 kuma a neih a ni a. Sorkar dan zawmin tax chu a pe ve ta a, a neih kum aṭanga chhiarin, 2015 thleng daih tur tax a pe ve thlap. Kum khatah Rs 250 hisapin a pe a, Rs 750 a pe a ni.

Lirthei thar tana 15 years (lifetime tax) pek kha a pawi miah lo. Uluk taka enkawl chuan kum 15 chhung chu a daih ve turah a ngaih theih a, mahse thil dang a la awm tlat. Vanduaina/ accident lo tawk palh ta se emaw lirthei chhuak thar dang neih duh ve leh ṭhin tan erawh chuan Lifetime Tax pek kha a thanatthlak ngawih ngawih thung a ni. Tum thum pek theih te an han ti a, kum 5 atana pek a la ngai tho kha a nia.

A dang leh chu, lirthei bo a tam viau ṭhin kha a nia. Kum khat pawh lirthei neituin a kawl hmain misualin min lo ruk sak emaw in Vai ram leh Burma ram lamah an lo kalpui daih a, Insurance aṭangin a lirthei man chu mi ṭhenkhat mi vannei bikin an hmu let. Tichuan sorkara kum 15 daih tura pawisa tax pek sa chu lak let theih dan a awm kan hre si lo a, sorkar khan a fanghma no ei ta mai zel a nih hmel hle tih tun hnu hian ka chhut chhuak.

Sun Control te pawh kha min han hlih tir te te a. A hnu lawkah chuan Minister leh thil ti thei deuh chin chuan an vuah leh deuh vek lawi a, man leh hrem an awm leh tawh chuang si lo. Dan hi phur changa siam a, a hlawk dawn vanga duan ngawt zel tur a ni lo a, ṭul pawimawh ni loa mipui phurrit siam sak hi sorkar ṭha in a tih tur a ni miah lo.

Kum 15 atan tax pek tur tih te a nih lai khan lirthei bo kha a tam viau mai lehnghal a, khatiang zawng zawnga tax an lo chawi tawh kha Congress sorkar khan a pek let awm kan hre lo, pawisa chawina lam dan a siam thiam em em laiin pek let theihna dan lam chu a awm awm kan hre leh miah si lo! Sorkar ve riang ruang chuan dan a siam a nih chuan zawm loha hrem theih dan te pawh a ngaihtuah thiam tho a, lirthei a bo chuan tax pek sa lak let dan te pawh a duang tel ve tur a ni a, mahse mipui hma ngai tak nia inchhal ṭhin party te hian mipui hma ni loin anmahni sum hmuhna tur lam chauh an ngaihtuah ṭhin tih a lang chiang viau.
Tichuan sorkar hmasa Congress leh tuna sorkar mek MNF hian mipui min rawk ta fo a, sum siamna remchangah mipui min hmang ta fo a nih ber hi.

- Vohbika Pu