Written by
- R. Vanramchhuanga

COVID 19 KA HLAU!

YMA Day vawi 85-na tuka LPS Chibai Mizoram thu puangtu khan MNF Party ṭhalaiho Press Release a rawn chhiar chhuak a, “Sawrkar beih leh tihmualpho tum ringawta ngaihtuahna seng an awm ṭhin,” tiin. Democracy ramah chuan rorel lai party chuan thil ṭha tak tak ti ṭhin mah se, sawisel tur zawngin tihmualpho tum an awm ṭhin reng a. Mahse Zoram Medical College-ah natna hrik enna khawl RT-PCR mahni ta ngei a la awm lo hi sawi hlawh tur chu a ni reng a ni. 

Zoram Medical College(ZMC)-in  ama pualin RT-PCR a la nei lo hi mipuiin mak an ti reng  a ni. Pu Lalduhawma MLA, ZLP Leader chuan ‘Sawrkar a inbuatsaih ṭha tawk lo’ tiin dt 9.6.2019 khan Vanglaini-ah a chhuah a. Vanglaini zirchianna ‘Mizoram leh Covid-19 endikna RT-PCR’ tih dt.11.6.2020 khan kan hmu bawk a. Vawiinah (15.6.2020) hian Vanglaini chanchinbuah chauh pawh MPYCC thu chhuah, ‘RT-PCR Test-ah kan hnufum ber, sawrkar inthlahdah vang a ni’, tih kan hmu a; ‘RT-PCR leina tur pek ka tum a, sawrkarin a hnar’- Lalduhawma, tih kan hmu bawk. ‘Health department-in a rem tih chuan Zodintluanga’n Lunglei tan RT-PCR lei a tum,’ tih kan hmu bawk. Chu mai a la ni lo, ‘RT-PCR hawh khawm hmanga hri do hi’- Lalnunpuia tih thu kan chhiar a; ‘Sample lak dan leh testing tih hun hi,’ tih thu Lalrinawma Chhakchhuak ziah kan hmu bawk. He thuziak pawh hian swab sample lak hun leh test inkar rei lutuk avangin virus hmuh a har theih thu a ziak a. RT-PCR kan neih tlem vanga thil pawi a thlen theih thu tho a ni. 

Chanchinbu pakhatah heti zat hi ni khatah kan hmuh chuan Mizoramah Covid-19 hrik enna khawl kan neih tlem vangin kan mang a ang tlang hle tih a lang. Chanchinbute hi mipui hnena thu puangtu an ni a. Vawiina kan thu chhiarte pawh hi, thu dik, mipui hnena thil awm dan puan chhuahna a ni a; vawiina chhuak chauh lo pawh, Vanglaini chauh lo pawh, sawrkarin a ngaih pawimawh thiam chuan mipuite tana chhenfakawm tak a ni thei.

Covid-19 hripui hi khawvel ram hrang hrangah a darh ṭan mek a ni tih World Health Orga­nisation (WHO)-in January thlaah sawiin khawvel pumah ‘Health Emergency’ a puang a. Ministry of Health & Family Welfare, Govt. of India pawhin State leh UT sawrkarte hnenah inralrinna thu a thawn bawk. Chumi avang chuan Mizoram sawrkar hnuaia Health & Family Welfare Dept. chuan 3rd February,2020 khan Finance Dept.-ah Coronavirus laka invenna atan ‘Public Health Action for Prevention and Containment of Novel Corona Virus Disease in Mizoram’ tih hming puin proposal an theh lut a, an mamawh sawite zingah hri enna  khawl leina tur pawh a tel. Mahse an sum dil Rs 132,00,000/- (cheng nuai za sawmthum pahnih)chauh chu pek theih an nih loh thu Finance dept. chuan 25.2.2020 khan an hriattir ta a. Sum nei lova inbuatsaih chu a harsa ngei ang. 

Dt.23.3.2020 LPS news-ah Dr. ZR Thiamsanga MLA, H&FW Board Vice Chairman leh Mazuala, Medical Board member te khan RT-PCR laboratory neih a harsat zia, ICMR aṭanga neih phalna dil a ṭul thu, a room pawh square metre 200-300 laia zau leh a bang leh kawngkharte a bika siam a ngaih thu uar takin an sawi a. Chuti chung chuan Health Minister Dr. R Lalthangliana leh Dr. ZR Thiamsanga te leh ZMC hotuten RT-PCR khawl chu Mizoram Univerity ta te, Pachhunga Univerity College ta te, Central Agricultural University, Selesih ta te an hawh khawm ta a. Mahse Chennai aṭanga lo haw te, Mumbai leh Pune aṭanga lo haw, a sang tel zingah positive an hmu mang lo kha mipui ngaih a ṭha ta lo. Institute of Bioresources and Sustainable Development (IBSD) Imphal aṭangin Real Time-PCR an hawh leh ta a. Dt. 8.6.20 aṭangin an hmang ṭan thei a, endik zat leh hmuh chhuah zat pawh pawh a pung chak hle. 
State pakhat ve lemin mahni puala khawl pakhat mah nei ta lo chu Pu Thantluanga, Hauva & Sons-in RT-PCR khawl lei nan Rs. 21,00,000/- (cheng nuai sawmhnih pakhat) a thawh hlauh mai a, he mi hmang hian khawl thar  lei a ni ta. Pu Lalduhawma chuan, “Lei a har lo a ni ang, Jun ni 8-a an chah kha June ni 10-ah a thleng nghal mai a, June 11 aṭangin hman ṭan a ni”, a ti. (Vanglaini 15.6.20) 
ZMC-ah RT-PCR khawl kan neih loh dan leh neih dan, chanchinbu report behchhanin kan han ziak nial nual a. Hetiang hun harsa kan tawn lai taka Health Minister fel tak, rem hre tak mai kan nei hlauh hi Mizoram mipuite kan vannei takzet a. Chuti chung chuan rilrua zawhna langsar tak  awm tlat mai  chu: RT-PCR khawl hi Mizoram sawrkar hian eng vangin nge a lei loh? tih hi a ni. Vanglaini Zirchianna (11.6.2020) chuan hetiang hian a ziak: “ZMC-ah Covid-19 endikna  laboratory bun a nih theih nan kumin March thla tawp lam leh April thla tir lam khan Health Minister Dr. R.Lalthangliana remruatnain MLA ṭhenkhat bakah, MZU, PUC, RIPANS, CAU etc.-a mi thiamten hma an la a ni. 
Hmalatute zinga laboratory lama mi thiam pakhat chuan Mizoram sawrkarin ama puala ZMC-a nasopharyngeal swab sample endik theihna tur laboratory a neih theih mai loh chhan chu Health department chhunga ngaih dan inang lo awmte leh a tih theih dan lam ngaihtuah tawk lo va a harsatna lam thlir tlat Official ṭhenkhat an awm vang nia a hriat thu a sawi,” tiin. 

Khitiang khi thil awm tak tak a ni thei. Department Officer zingah Minister duh dan thlawp lo an awm chuan chhuanlam nalh tak tak siam chu a har lo. Mahse, Minister incharge mai pawh ni lo, Ministry pumpui hming chhiatna tling, chu mai pawh ni lo, Mizoram mipui thih leh dam thu a ni a. Minister hian a department chhungah rokhawlhna siam an awm em tih a enin chutiang mite lakah action a la tur a ni ang. 
A dang lehah chuan party chhunga harsatna vang a ni thei.  Dr. R Lalthangliana, pa fel leh a portfolio hneh tak, Health Minister hi hmanni lawkah MNF Party Vice President aṭanga paih thlak a ni a. Chu bakah, Dr. ZR Thiamsanga, H&FW Board Vice Chairman hi sawrkar hna thawk, doctor  hming ṭha tak mai, Health Minister atana sawm chhuah a ni a. MLA a ni ta ngei a, mahse Chief Minister-in Health Minister atan a dah leh si lo va; chuvangin party chhungah inhruipawhna thuruk eng emaw zawng a awm a ni ang. 

He ngaih dan a lo pian theih chhan chu February thlaah mamawh hrang hrang atan Rs 1,32,00,000/- an dil a, finance changtu Chief Minister-in a pe thei lo. A hnuah an dil nawn tawh bik lo a ni ang. Chief Minister hian ZMC a tlawh ni khan “Covid -19 dona atana mamawh a ṭul angin kan pe zel,” (Vanglaini 3.6.20) tiin a sawi a. Health Minister leh a kaihza vengtu han tih hming chhiat a tum ru reng thei. Leh lamah chuan ‘Covid-19 avanga Mizo mipuiin an tuar chuan a hming chhe ber tur chu Chief Minister a ni alawm’ tih rilru pu chungin RT-PCR man tur hi an dil duh tawh bik lo a ni thei bawk. Puan hnuai thil a ni miau si.

A tawp berah chuan, Official-te vang a ni emaw, party chhung inbeihna vang a ni emaw, hripui hlauhawm takin min nuai laia, ‘Pathian leh kan ram tan,’ ti ngam political party rorel laia thil thleng atan chuan a zah thlak tawp khawk. RT-PCR khawl kan neih ṭhat tawk loh avangin Covid 19 positive reng si, negative anga an chhuahtir, midangte hnena kai darh zel  thei a ni. Sawrkar hian sum lamah harsatna a tawk tih chu kan hria a, mahse nuai sawmhnih emaw leka lei theih, kan neih loh avanga Mizoram mipui thih buaih buaih theihna ni si hi, ngaihthah chi a ni mawlh lo. 

MNYF (MNF Ṭhalaiho) hlauh­thawn anga sawrkar sawisel duhna vang lam ni lovin, thurawn a ni. State sawrkar hian Central aṭanga sum lo kal State Disaster Response Fund (SDRF) emaw, North Eastern Council (NEC) emaw, Covid-19 Emergency Response Fund emaw, leh Fund source dang aṭangin a dil thiam chuan Central-ah dil chhuah tur  tam tak a awm. Covid 19 avanga mipui kan thih hlauin Pu Narendra Modi hian sum a ui lo. Thla hmasa lawk pawh khan Economic package cheng vaibelchhe nuai sawmhnih (20 crore lakhs) a sanction kha. Chu bakah, Pu Lalduhawma MLA leh Pu Zodintluanga MLA ten RT-PCR khawl lei na tur an pe thei tih an sawi khi, sawrkarin lo pawm mai rawh se. Anni lo pawh donate thei mi dang an awm ngei ang. Sawrkarin mi thilphalte lakah  vehbur khawn mai rawh se. 

Covid-19 hi kan zuam sual ang tih a hlauhawm khawp mai. Mipuiin  sawrkar kan thlawp a, Local Task Force leh Village Task Force te theih tawp chhuahin an duty a. Ram ri vengtu nula leh tlangval, police te nen an thi phawk phawk ta mai. Chu tih laia nuai 20-30 man chauh, eng emaw avang mai maia kan neih loh avang  hian community spread hmachhawnin Mizoram mipui hi thi duak thei dinhmunah kan ding ta. 

Positive sang tel awmin enkawl ngai zali zanga te kan awm palh hlauh chuan kan chan a chau khawp ang. Kei zawng COVID-19 KA HLAU.