CADC ṭhiah kan tum tawh a...
Tunlaiin Chakmate chungchang chanchinbu-a ziak kan hmu leh ta nual a. Kum 45 lai kal ta, Chakma District Council a din tirha ṭhiat tura hma kan lo lak dante leh engtianga tih zel tur nge ni ang tihte han ziaklan ve ṭha-in ka hria a, a tlangpui chauh ka han ziak ve a ni.
Mahni phak tawka ram leh hnam vei ve avanga kum 6 lai Independence Movement avanga lo rammu ve ka ni a. Kum 1972-ah rammutna aṭangin ka lo haw a. Kan khua Chawngte ka thlen chuan November thla tawp lamah an inthlang dawn a lo ni a. Chakmate kan sumhmuna riak mai mai ṭhin leh kan hlawhfa ni mai ṭhinte’n duhsakna uchuak tak changa District Council an nei tur chu a rilru natthlak hle. Hetianga duhsakna an dawn chhan lah chu MNF te beihna kawnga India sipaite an ṭanpui nasat vang a ni lehnghal. 1.2.1985-a U.T an dilnaah hetiang hian an ziak a ni. “It is widely known that the Chakma have always stood by the Gov’t of India and the Congress (I) and have opposed the Secessionist Movement. The Chakma have to pay a very heavy price for it. We extended our help to the Army as guide and worked as a focus of torch for the security forces in this sensitive International Border. For this Chakmas have earned the wrath of the MNF and the Mizo leaders are constantly aiming to make the Chakma weak and feeble” tiin.
He an thu ziak hi a dik a, MNF leh Chakma-te inhmuh thiam loh ṭanna pawh hetiang hi a ni. Tahrik 1.3.1966 zing dar 8 velah Chawngte-a BSF post chu bei turin MNF Volunteer mi 100 dawn lai Capt. Japanthanga (L) hovin kan inbuatsaih a. Rifle pakhat leh a mu 10 chauh kan neih avangin chempui nen camp chu luhchilh mai kan tum a, camp pana kan kal chu BSF camp rala Chakma awmte khan, “Kuki ho tam tak an lo kal a nia” tiin an lo au a, BSF hote chu an bunker-ah zuanglutin min rawn kap ta chiam a, camp han thleng hnai tawhte zinga mi Capt. K. Pathima, Hrangdawla leh Lalthara te an thi a, an ruang pawh kan hlawm thei lova, Pu V.Z. Kaia an kaphliam bawk a ni. Heta ṭang hian Chakma leh Mizote inkar chu nasa takin a chhe ta a, a remchang kan hmuh angin kan inbeitawn ta reng mai a ni. Thil mak leh lawmawm tak chu remna ziak a nih hnu-ah chuan inhuatna boruak kha a reh ve nghal duak mai; Chakmate hian Kuki min ti a ni.
Chakma District Council hi Mizote’n ‘Uiphum tlangdung’ kan tih ṭhin Bawm, Tlanglau, Pang te Lalram ṭhin a ni a, Riang (Tuikuk) an awm bawk. Chakma District Council ṭhiah chu ka rilru lian ber a ni a, thil awlsam chu a ni hauh lova, ka nunna atan pawh a hlauhawm ang tih ka hria. November 1972 chu inthlan hun a nih tawh mai avangin October thla tirah Pu Challiana leh Rajimohan Riang te nen Pu Ch.Chhunga Chief Minister chu a Inah zingah kan hmu a. Mawl tak maiin, “Ka pu, Chakma District Council hi min
ṭhiahsak rawh, mikhual (foreigner) alawm an nih, heng mite hnena Council pek te chu a dik lo” ka ti a, “Keini pawhin kan duh bik lo, Constitution-a chuang vek tawh a ni a, a nghet tlat tawh a, tihdanglam theih a ni tawh lo,” tiin min chhang a.
“Chuti chu a tihdanglam dan kan hria a, min pui thei ang em?” ka ti a. “Engtinnge in tihdan tur chu, han sawi teh?” CM chuan a ti a. Kei chuan, CDC-ah sawn MDC bial 8 leh ruat seat pakhat a awm a. Bial pali Saizawh ‘W’, Vaseitlang, Damdep leh Parva-II bial-ah te Chakma ni lo zawng kan ṭan tlan chuan kan chak theiin kan ring a, ruat seat hi min pek chuan a majority kan ni thei dawn a, kan house sitting-naah a hming thlakin Uiphum District kan ti ang a, Chakma Council chu a bo mai dawn alawm” ka ti a. CM chuan mi han en a, a ngawi vung vung a, “Biaka, i tan a hlauhawm ang, rambuai a la chhah si a” min ti a. Keiin, “Ka pu, a hlauhawm ang tih chu kan ring a, mahse hetia kan tuar ngawt chuan an lo lut tam zel ang a, kan la buaipuiin kan ram zau zawk hi kan la chan maithei asin!” ka ti a. Lehkha tawite-in min ziak sak a, Lungleia Mizo Union-te hmu turin min ti a, kan haw ta a.
Lungleia kan hotute Pu Thansiama (L), Pu Lalthianghlima (L), Pu L.P.Thangzika (L), Pu Sawia te nen kan sawiho ta a, party symbol ‘sai lem’ leh vote tura sawmna min chhutsak a, chu zawng chu min puih theih dan chu a ni ta mai a, kan beisei ang chu a ni lo. Mahse, kan theih ang angin inthlan chu kan hmachhawn ve tho a, inthlan result an puan chuan Saizawh ‘W’-a kan candidate Pu Rotlinga leh Parva-II biala mi Pu Mualkhama te chu an tling a, Vaseitlang leh Damdep biala mi chu vote tlemte-in an tling lo a, pawi kan ti hle. Kan tum anga Chakma District tihdanglam chu kan thei ta lo a ni. Mahse, kan beidawng duh lova, engemaw ti tala hmalak chu kan ngaihtuah zel tho a ni.
CEM tur inthlannaah Nilomoni Chakma leh Sneha Kumar f/o Nirupam Chakma, Ex-Minister te an inkhing a, Sneha Kumar Chakma chuan min pui ula, in MDC Pu Rotlinga leh Mualkhama te hi EM-ah ka dah ang a, nang Council Secretary-ah i awm bawk ang, chu bakah Council Staff-ah in duh apiang in la dawn nia, ti-a ṭanpui tura min sawmna chu pawmin kan pui ta a, ani pawhin a intiam ang ngeiin engkim a ti a, kan thawkho ta a.
Kan tum dan chuan hetianga District Council-a nihna pawimawh kan chelh chhung hian rambuai avanga an khua tlanchhuahsan takte zawng zawng hi an khawbu luah turin kan kokir leh vek ang a, inthlan lehah chuan kan chak thei mai ang kan ti a, mahse, rambuai a la chhah em avangin tumahin an khaw hlui luah leh chu an ngam lo. India sipai leh Chakmate hlauh avanga khaw ram ta hi khaw sawmpahnih lai an ni a, khaw pali chauh an awm tawh a ni. Kei pawh chu ka ṭhiante’n ramhnuai aṭangin Chakma Council-a pawisa dilna hmanruaah min hman ṭhin avangin ka hna bansan mai loh chuan ka him dawn lo tih ka inhria a, ka bang ta a ni.
Chakmate hi hnamah an chiang a, an hnam ṭhatna leh himna tur a nih chuan Delhi-a sawrkar apiangah an awm zel mai a ni. 2018 MLA inthlan lo awm turah pawh Chakma BJP MLA pahnih an awm ka ring. Chuvangin, Mizo BJP MLA pathum emaw chu kan neih ve a ngaiin ka hria. Vanglaini, August 3, 2017 chhuakah pawh BJP MP pakhatin Rajya Sabha-ah Chakmate thlavang hauhna a sawi thu ziak a nih kha, engatinge Congress ruai lova Chakmate hian BJP kher an sawi tak? Heng thilte avang hian hnam anga rilru fing tak kan put hi a ṭul a ni. Party hi chu kan duh hunah kan thlak thei a, hnam kan nihna erawh hi chu kan thlak thei lo.
Bangladesh-a Chakmate khu ralthuam nen an hel ve reng a, an sawrkarin na deuha a beih hunah chuan himna zawngin Mizoram lamah mi tam tak an la rawn lut ang. Chu bakah, Arunachal-a refugee ni-a awmhote pawh khuan Citizenship an neih theih loh reng ai chuan an District Council bela rawn pem luh an la duh ang tih rin tur a ni. Delhi-a Congress an lal chhung khan an District Council ram zauh dilna vawi engemawzat a thlen tawh ṭhin a. An Memorandum 17.4.1984-a an thehluhah hetiangin an ziak a. “It is a matter of great regret that out of 42,000 Chakmas living in geographically contagious areas in Mizoram were deliberately put into different administrative roofs... Hence, the creation and the very purpose of CADC failed to serve any meaning to the Chakmas... inclusion into CADC of the Chakma inhabitated area is desired and prayed for by the Chakma people” tiin U.T leh an Council area zauh dilna hi ka hriat ve chinah chauh pawh 1983, 1984, 1985, 1990 kumah te khan an thehlut a ni.
Hetiang taka Chakmate’n kan ram satthlaa min luahlan tuma thil an tih hre reng chunga kan ram hruaitute an ngawi tlat thei mai hi a mak hle a ni. State kan nihna chin pawh kum 30 chuang lai a ni tawh si a. U.T kan nih laia Brig. T. Sailo-a hmalakna kha Chakmahote hian an haw hle a, mimal taka beiin hetiang hian an ziak a, “The previous local Gov’t headed by Brig. T. Sailo were trying to denegrade the Chakmas as foreigner with a view to gain dominance in this Stategically important position on the International border en-routed to Bangladesh. 1.2.1985” tiin.
Peace Accord signed a niha MNF-te lo haw tur kha Chakma-ho hian an hlauthawng hle a, buai laia thil an tihte kha an hre reng si a, nasa taka tiduhdaha an Council-te thlenga ṭhiat duh tur niin an ngai a, Delhi lam thlavang hauhsakna an dil a, “It may be brought to your kind notice that Mizoram U.T. is going to be upgraded to a full fledged statehood very shortly. The step-brotherly attitude of the Mizos towards the Chakmas had already been brought to you and you can easily imagine the future of the Mizoram Chakmas, after the achievement of State by Mizoram.
So, the future of the Chakmas solely depends on the sympathy and goodwill of the Central Gov’t, which may kindly looked into 17.4.1984” tiin. Mahse, Pu Laldenga Sawrkar chu an hlauhthawn ang chuan an lo sual hauh lo mai a. MPC MLA-te’n Assembly Session-a CADC ṭhiah ni rawh se ti-a an rawtna MNF leh Congress ṭangrualin an hnawl ṭuma Pu H.K. Chakma MLA lawmzia kha... Chakmate rilru chu a hriat theih awm e.
Chakmate hi an District Council neihah hian lungawi maiin ṭha takin awm mai hlawm se la chuan thu leh hla buai hi awm lo mai tur a ni a. Mahse, lungawi mai lova an District Council ram zauha khawthlang lam Bangladesh ramri tluan - Parva aṭanga Tuipuibari thlenga an chuh a, Delhi ṭanchhana vawi duai lo dawt thu nena Mizote min bei reng mai hi ngaihthah sen a ni ta lo a ni lawm ni? Chakma chungchang thu-ah hian Pu Lalduhawma President, ZNP sawi anga Mizo kan nihna anga hnam rilru pu-in i ṭangrual ang u. A hmuna chenchilhtute’n kan nunna dahkhama hma kan lak pawhin a sawt chuang si lova, kan ṭan tlan a, mutmawh hnarmawha kan neih a hun ta e.
Chief Minister chu ni ila hetiang hian ka ti ang. Rambuai avanga sipai leh Chakmahote hlauh avanga Chakma District huam chhunga an khua chhuahsan ta, khaw 12-a chengte hi an khawbu an luah leh ṭheuh theih nan an inbenbelnate ngaihtuahsakin an khaw hlui
ṭheuhah ka awmtir leh ang. Vaseitlang-ah SDO (Civil) leh Department dangte ka dah ang a, venghimtu sipai Company ka dah nghal ang. Damdawiin leh a thawktu turte ka dah ang a, school zawng zawngah Mizo ṭawng compulsory subject a ni ang a, Mizo zirtirtu ka dah nghal vek bawk ang.
Chawngte to Vaseitlang te Parva leh Borapansury kawngte englai pawha motor kal thei turin ka siam ang a, Chawngte, Borapansury leh Vaseitlang Police Station-te chu thla thum dan zelah an bial chhunga mi thar (infiltrator) an awm leh awm loh Chief Minister office-ah report ṭhin turin ka ti ang a, Tlabung Police Station pawh hetiang hian ka ti ang. Mauzam, Sirte, Puankhai, Hmundo khua buai avanga ram tate pawh Mizote’na an luah leh theih nan hma ka la bawk ang.
Hetianga khawbu hluite luah leh tura ka tih dawn hian Autonomous Council an nihna
ṭanchhanin YMA-te’n Borapansury-a khualbuk an sak dawna Chakmate’n an dodal ang khan Delhi ṭanchhanin an dodal leh ngei ang a, mah se, MNF leh India Peace Accord ṭanchhanin min dang thei lovang, hetianga ka tihpuitlin hunah chuan District Council ram zauh tih leh U.T dil tih thawm a reh tawh ang.
- K. Biakchungnunga, Chanmari, Lunglei