Written by
Ruatfela Nu

AIZAWL NEW MARKET SAK LOH VS RIKUZENTAKATA CITY REBUILD

Kum 2020 June thla khan Aizawl bazar-pui, new market (main building) chu smart city hnuaiah sak ṭhat tura ruahman a nih avangin, bazarpuia chawhmeh zuara ei zawng mi tam an inthiar chhuak a nih kha. Bazarpui sak ṭhat tur thu puan a nih khan a sakna tur pawisa awm sa vek nia sawi a ni.

Kum hnih zet a liam hnuah pawh tender chhuah thawm kan la hre lo a. Nge nia an duhsak zawngte tan restricted tender hmangin an lo ti fel leh dimdiam leh tawh zawk? New market building sakna tura sum ruahman hi, cheng vaibelchhe sawmli pahnih (42.82 crore) niin ka hria a. MNF style kan ti dawn nge Kamrula fashion kan ti zawk dawn chu ka hre lo a. Hei erawh ka hria, open tender chhuah a la nih lo tih hi.

Hei pawh hi kan hria. New market sak ṭhat chungchang chu Assembly ṭhutkhawm hnunghnung berah khan opposition MLA Dr. Vanlalthlana zawhna chhangin deputy CM, UD&PA minister ni bawk Pu Tawnluia chuan kumin March 2022 ah tender chhuah a ni ang tih house member te hmaah leh Mizo mipui hriat turin a sawi a nih kha. Hei hi kan hre lo thung a: Engati nge vawiin thlenga tender chhuah a la nih loh? Pawisa an nei lo nge, uchuak taka tute emaw duhsak nan hman leh an tum tih hi.

New market sak ṭhat vat ṭul chhan: Kum eng emaw zat kal tawha Dawrpui Multipurpose Centre atana Civil Hospital Aizawl (CHA) ram sahthlak ka dodal a, signature campaign te ka huaihawt a. A hnua PIL ka theh luh zui tak kha kan la hre hlawm emaw? Kha thil thlen chhan bul ber chu CHA ram chhunga medical quarters leh thil dang dang sak ṭhat tura ruahman an sak ṭhat lawk loh vang a ni.

Civil hospital Aizawl tihchangtlunna tur ministry aṭanga pawisa cheng vaibelchhe sawmnga leh pali (54. 78 crore) chuang lo kal kha, khatihlaia health department hotu ṭhenkhatin an tichingpen zo vek a, hmai phih nan health sub centre sak nana pawhpen a nih thute an sawi a nih kha.

Medical quarters luah tlak loha rawp chhe lutuk tawh ṭhiah a ni tawh bawk si a. CHA tihchangtlunna tur pawisa tihchingpen a ni tawh bawk si a, hmu ruak awm ta heihuai reng chu a bul vela miten an hmu tai ta a. Neih tumin kherh chikimin an kherh a. Politician awkhrawl, ram leh hnam hmasawnna leh mipui hamṭhatna aia mahni pum puar nana lalna leh thuneihna duh, lalna leh thuneihna chan a, anmahni leh an chhungkhat laina, an party mi leh sa tlemte tana mahni ram leh a chhunga cheng hnamte chanvo hralh ral vek duhte panna laiah an zuan chat a. Dawrpui biala party tin candidate hnenah thlan tlin an nih chuan CHA ram kan sahthlaksak ang che u tih intiamna an ziak tir thei a ni. Rapthlakin?

CHA ram sahthlak pawizia hi Mizo mipui hian kan hre dawn chauh a ni. Thih leh nun inkar a ni miau a. Medical quarters awm tak loh vanga nuna chan phah an tam tawh ngawt ang. Medical quarters a awm tak loh vanga hmun hla leh inkarkik taka taka cheng, damdawi thiamte koh chhunga nunna hlu tak chhan nana hun rangkachak (golden hour) hloh vangin nun hlu tak kan chan takte thlarau a zahawm hle a ni. Heng vanga thite chunga mawh­phurhtu an awm khawp ang. CHA ram sahthlak chungchang High court thu remna tak hi kan sawi nawn leh reng reng ang e:

“…Multipurpose Centre hi public interest a ni a. Healthcare pawh public interest a ni. Nimahsela, healthcare hi engmahin a luahlan tur a ni lo. Chuvangin, hun lo la kal zel turah CHA ram tihlen zelna tur ngaihtuah chungin multipurpose centre atana sahthlak tur a awm em tih state sawrkarin en ṭha leh rawh se,” State sawrkar chuan khatih laia chief secretary, Pi L. Tochhong hoin a en ṭha leh a. Sahthlak tham a awm a ti a ni chek ang chu, an satthla ta a ni.

Aw le, mipui ta, mipui thih leh nun inkar CHA ram tih chingpen ka’n sawi lanna chhan chu- Aizawl New market hi sak thuai a nih loh chuan tuten emaw an hmu tai leh ang a, vote duhho hnenah vau titih, thlem titihin an lo kherh thlu leh mai ang tih ka hlauh vang a ni. Thih leh nun inkar thil, Mizoram chhung leh pawna Zofate tan kum 100 chuang fe dawmdawi in hlu elhkhen lo ni tawh mah private thila sahthlak dil tim map lo leh, vote duh vanga sahthlaksak duh an awm chuan bazaar pawimawhna hre phak lote'n an tiriral leh lo ang tih tu ma'n kan sawi thei si lo.

Mi changkang chuan market sumdawnna pawimawhzia an hria: Kum 2011 Ṭau thla tahrik ni 11 ah Japan rama tuipui lirnghing (tsunami) vanga tuipui kam khawpui Rikuzentakata a chhiat a, mi sing tel an thih kha kan la hre ṭheuh awm e. Rikuzentakata khawpuia cheng la dam chhunte chuan an tuipui ngainat tak chu an râp a, khawpui sak ṭhata luah leh ai chuan tlang sang lama insawn an duh a, tsunami a rawn thlen changa tlanchhiat a ngaiha buai leh an zuam tawh lo a ni. Mahse tlang sang lama insawn chu thil hautak lutuk a nih avangin an sawrkar chuan kawng a dap tak meuh meuh a ni.

Tichuan, tsunami thlen aṭanga kum 3-naah khawpui ruhrel, tuipui chaknain a tihchhiat bang chu an bomb darh ta a. Khaw mipuite chuan an ui hle a. Keipawh he article ka ziah duh vanga Rikuzentakata khawpui then fai leh sak ṭhat documentary ka en lai hian ka mittui a hnam ṭuam ṭuam a. Mahse chu khawpui chulhnu dinthar leh ai chuan, Aizawl New market din thar leh lamin ka rilru a luah thuk zawk vangin ka mittui ka luantir duh lo, ka hnâmtir ringawt. Tin, Japanese pa thluak leh Mizonese pa thluak inthlau lutukin ka nuih a tiza zui bawk a.

Rikuzentakata khawpui an sak ṭhat leh kawngah hian, thluaka sum chauh lut ve lo, ram mipui damkhawchhuahna tura ei leh bara intodelh a pawimawh hmasa tih an thluaka awmsa chu an han sawr chhuak a. Mimal in aiin sumdawnna hmun bazaar/market sak ṭhat an dah pawimawh zawk a ni.

Tuipui lirnghingin a nuai chhiat hneh em avangin an sumdawnna a chhia a, sum che vel a tlem phah em em a. Chu chu ngai awhtir leh kha a pawimawh hmasa ber tih an hria a ni. Japan ram hi culture-ah an hausa em em a, an chhungkaw inthlahchhawng, chhuan tam tak aṭanga an inhlanchhawn tawh bazaar sumdawnna chu a tawp mai an phal lo a. Chu mi atan chuan mimal in aiin market rebuild a pawimawh tih an hria a ni. An thluak them tal hi kan ram hruaitute rawn pe ṭhen ve se la a ṭha ang chu maw le.

Ni e, Japanese hriat hi eng ngati nge Mizo pain a hriat ve loh? Market sum che vel hlutzia an hriat phak loh tlukin mipui vantlang pawimawhzia an hre lo a, an hriat loh vangin an ngaihthah a ni. Hria se la chuan kan tender dawn tia dâwt sawi sawi loin an sa ṭha daih tawh ang. Market hi a chhunga eizawngte tana a pawimawh ang thoin a dawrtu, mipui mimir hian kan mamawh ve tho a. Ni tin mamawh ei leh in lamna nei lo ila, mimal in lian pui pui ding ngir khep khupin, sawrkar building leh khelmual ṭhate awm thleh thluah mah se, pawisa insiam nana environment tlusawp nelh nulh khawpin kawng laih thlur pherh veng vung mah se, chakkhai lamna kan neih loh chuan khawpui kawrawng leh thawheng tak a ni ang.

He ramah hian mipui vantlangin chanvo kan nei lo: Rikuzentakata khawpui, tsunami-in a sawp chhiat leh a a chhe bang pawh bomb phir si leu a, khawpui sak/din thar leh a nih a, mimal in aia sumdawnna hmun market/bazaar sak ṭhat an ngaih pawimawh zawk chhan hi sawi sawi mah ila, kan ram hruaitute chuan an fin phah chuang lo ang. An thluakin a phak lo. Mipui hi eng atan mah min ti lo bawk a. Chhiah kan pe a, kan chhiah pek tlingkhawm hmangin hmasawnna hna min thawhsak tur hlawhfa lal deuh deuh, hlawh tam deuh deuhin kan ruai a, hmalam panin hma kan sawn phah lo a, a hnungtawlh zawngin kan tawlh kir tawlh tawlh a. Hlawhfa an thau tual tual a, a chhawrtu kan cher tawlh tawlh a ni.

Mipui mimir tan tan hian hmun a vang, a vang tak tak asin! Khawpui chhungah tihtur pawimawh neiin mahni lirthei ngeiin kan kal chhuak a. Lirthei dahna pawh kan nei lo. Khalai kha dah phal lohna hmun a nih kha an ti zo vek. Kawng sirah chawhmeh zuar, an chawhmeh nen an ṭhu a, khalaiah inzawrh phal a ni lo an ti zel si a. Ni e, Aizawl new market sak an ngaihthah chhan pawh a hmang ṭangkaitute kan mi te te kan nih vang a ni.

Tripper (407) khalhtu chuan a nupui fanau chawm nan khawpuia cheng, chhungkaw hrang hrangte mamawh phuhruksak ni bawkin ration buhfai a phur a, tui a hralh tur a phur a, a changin mi ek a paih a, leivung leh dawrkai leh in satute hnawmhnawk paihin an inhlawhfa ṭhin bawk a. Ration buhfai bunna chu a awm mai. Tui pawh mamawhtu an tam avangin an hralh mai bawk. Mahse, leivung paihna tur sawrkarin a ruahman loh avangin mimal paihna siamah man chawiin an paih a. In sakna leh dawrkai hnawmhnawk (ṭawih thei lo) phei chu sawrkar bawlhhlawh paihna hmuna paih phal loh a ni a. Sawkarin paihna hmun a siam loh avangin zanah a rukin kawng sir zau lai leh lui kawrah an paih ṭhin. Eng ngati nge a ruka an paih? Engah nge an paih loh ang? Sawkarin a paihna hmun a siam loh chuan a ruka an paih mai a ngai a lawm. Khaw’nge an paih ang?

He ramah hian a te zawkte hlamchhiah kan ni a. He ramah hian mipui vantlangin chanvo kan nei lo a. He ramah hian kan lo piangin kan lo seilian ve si a, kan theih anga anga kan damkhawchhuah theih nana chet kan lak ve hi sual (crime) a ni em ni?

- Ruatfela Nu