INTERNATIONAL LITERACY DAY CHIBAI LE
Nimin khaan International Literacy Day kan lo thleng leh ta a. October 26, 1966 UNESCO General Conference chuan International Literacy Day hi hman a rel a, tichuan kum 1967 aṭang khan he ni hi hman ṭan a ni. Kumin atana thupui thlan chu “Transforming Literacy Learning Spaces” tih a ni - Lusei ṭawng chuan zirna hmunhma a hmasawn zawnga her danglam tih te pawhin a leh theih awm e. Thuziakmite chuan han let se, hei aia nalh leh chhiar nuamin an let chhuak ngei ang.
Engpawh nise, ‘zirna hmunhma’ tih ringawt pawh hian ai a awh tam hle a ni. Zirna boruak a awm theih nana kan awmna hmun siam tih te pawhin a sawi theih ang a. Zirna hmunhma tih hian tam tak a awm thei a, a langsar zualah chuan sikul te, library te, chhungkua te hi an ni awm e. Tin, zirna hmunhma emaw boruak emaw (learning environment) tih hian khawih theih (physical) bakah rilru lam (psychological) pawh a huam tel tih hriat a ṭha awm e.
He ngaihdan hi kum 1920 vela Dorothy Thomas in US-ah zirchianna (research) a neihna aṭanga rawn inṭan a ni deuh ber. Ani hian classroom-a zirna kalphung a zir bing deuh ber a; ani hnuah hian kum 1936 velah khan Kurt Lewin a lo chhuak ve leh a, ani hian naupangte nungchang chu an chhehvel (environment) in a nghawngzia lam a rawn zir ve thung a ni.
Zirna boruak siam tur hian thil hrang hrang, ṭhenkhat tan phei chuan ngaih hoh theih tak te hi a pawimawh em em a. Pakhatnaah chuan boruak dam leh ralmuang hi a ni awm e. Han sawi zau hret ta ila, ngaihtuahna hman dawn hian kan bul vela mi hian rilru a la peng duh em em mai a; puitling tan chuan ngaihtuahna hmang lui turin a inthunun thei tawh a, naupangah chuan a harsa tawh ṭhin a ni. Hemi a nih avang hian inhauh bur burna leh inngeih lohna boruakah zirlai tan rilru pek a harsa ṭhin a; tin boruak ritah a te pawh zir a harsa ṭhin.
Naupang te nawi deuh chungchang han sawi bik ila, puitling zawk tam takin an hre thiam lo emaw an tih hi an hmu a, an hre thiam ṭhin a, chu chuan an ngaihtuahna te nghawngin an lehkha zir thlengin a tibuai ṭhin a ni. Heng te bakah hian zirna boruak a awm theih nan hmun reh leh muanawm siam a pawimawh hle a, TV emaw rimawi emaw rik leh lutuk a ngaihthlak te pawh hian ngaihtuahna zirlaia kal tur a la peng nasa thei hle a ni. Heng ri bengchheng te hian mihring ngaihtuahna thuk taka kal tur a hruai peng ṭhin a, chuvang chuan ‘deep thinking’ neih a har a ni.
Hmanlai deuh, tunlai hmasawnna hrang hrang awm hma kha chuan zan lamah te khan a reh hma a, tlangval zai khawm thawm kha a nih mai hmel a, chu pawh lung ti leng em em tur a ni a. Tunah chuan ri thei apui a tam tawh a, in khap bet lo va zirlai awmnaah chuan insum deuh a, han tih rin lutuk loh te a ṭha hle a ni. Heng zirlaite hi chhungkaw khai dingtu tur leh hmasawnna thlentu tur an ni si a.
Sikul emaw zirna in hrang hrang te emaw hi an pawimawh hle a. Zirlai naupangte mize hrang hrang kalkhawm te an ni a, chhungkaw inang lo tak tak aṭanga kal te an ni bawk. Thenkhat chu nu leh pa fel tak leh chhungkaw nuam tak aṭanga kal te an ni laiin ṭhenkhat chu in lam boruak rit em em kalsana sikul kal te an ni a; chuvangin, zirtirtute hi an pawimawh hle a. Sikulah hlim tak leh rimtawng (stress) lo va an zir theih nan zirna boruak muanawm a awm ṭul hle a ni. Tin, hmun hrisel- boruak tha leh ni zung luh ṭhatna a pawimawh thu te pawh tar lang tel ila a ṭha awm e.
Tlangkawmna siam hmain kan tun dinhmun tlem han tar lang phawt ila. Kan hripui tawrh hian Mizoram mai ni lo, Asia khawmual mai ni lo, khawvel pum hian zirna lamah pawh a ṭha lo zawngin nghawng a nei nasa a. Tunah pawh Covid 19 case te hi la reh chuang lo mahse, inenkawl dan leh hmachhawn dan kan thiam tawh avangin a zualzapui chu a reh alawm a tih theih a (inhnial theih tak te pawh a ni ang).
Hripui kan han tuar meuh chu zirna maktaduai 24 dawnin zirna in pangngai (formal education) an chawlhsan a ngai a; heng zinga maktaduai 11 hi hmeichhia an ni. Hengtiang hi thil awm dan a nih avang hian kumin International Literacy Day hi UNESCO hian a ngai pawimawh zual hle a. Mi tam zawk huap zo zirna leh zirna quality ṭha te a dah pawimawh em em a ni.
Engpawh nise, heng zawng zawng hi eng vanga pawimawh nge a nih? Zirna hi eng vanga buaipui chiam nge kan nih tih te pawh hi ngaihtuah ta ila a ṭha awm e. A buatsaihtute buatsaih chhanah chuan zirna hi mihring dikna leh chanvo neih nan te, khawtlang tan khua leh tui ṭha nihna atan te a pawimawh a ni tih vantlang mipui inhrilhhriat hi a ni.
Keini ramah pawh hian theihtawp chhuaha kan ṭan tlan a pawimawh a, he ni hi zirna chungchanga kan ngaihtuahna ti thartu lo ni mawlh rawh se.
- Debbie Rinawmi