Chhawrtui Mizoram Model Village Administration
Chhawrtui khua hi Lalburha khua tia sawi a ni bawk ṭhin. Champhai Road-ah Kawlkulh aṭanga chhim lamah pengin km 16 chauh a hla a ni a. A tlangdung hi a hniam a, chuvangin kawng pawh a zal nuam hle a, chhuk leh chho lutuk awm miah lovin a thleng a ni.
Tuivawl leh Tuichangin an karcheh a, chung luipui pahnihte chuan malsawmna tam tak an thlen sak. Chhawrtuineihlala khua niin Tuanpuii nen an inneih laia Tuanpuii puala tuikhur a siamsak te pawh a la awm. Tuanpuii hming chawi hian tlang te, tui te a awm a, Tuani lung pawh a awm. An veng pakhat hming chu Lungthleng a ni a, an phuah chhan chu helai vengah hian hman lai mite siam Lung, thleng anga a chung zawl ker tam tak a awm ṭhin vang a ni. Heng Lungthlengte hi eng atana an hman nge ni ang tih hriat a ni lo. Chung Lungthlengte chu an bo zo ta a, hman deuh lawk khan leiin a lo vur pil tawh pakhat chu laih chhuah leh a ni. Chhawrtui khua hi in 243 chauh niin mihring 1250 an awm a, tunlaiah chuan thingtlang khuaah pawh khaw lian lo tak a ni. Chhawrtuiah hian khawlaiah ran chhuah phal a ni lo.
Ram enkawl dan
Khaw Reserve vawn that: Chhawrtui khua hi Mizoram khuaah reserve nei ṭha ber khua an nih hial a rinawm. Sapin Mizoram min awp tirh lama Bawrhsap thu chhuahin ‘khua aṭanga mel khat chu zuah ngaw vek tur’ a tih kha an la zawm tha hle. Chhak leh thlang chhim leh hmarah an khua aṭanga mel khat leh a chanve lai chu khaw reserve leh chak lakna reserve tiin him taka vawngin an la zuah ngaw vek a. Hei hian lo hal avanga ram kangin khua a tihkanna tur lakah pawh kil tinah a veng a ni. Khaw ṭhenkhatten an khaw dai vel thing laa thingai an chhep erh urh ang hi an phal ve lo va, a ngai bawk hek lo. Reserve an zuah ngaw ṭhat avangin thing phurh dan pangngaia phurh tur a la tam em em a ni.
Lo atana neih theih ram: Mizoram khaw tam takin an khua leh tuite tana ram inṭawm (community land) an neih tawh loh laiin, Chhawrtui Village Council hotute hian an lo neih ramte him taka vawn hi an khua leh tuite hmangaihna avanga an tih ngei tur a ni tih hriain ram an tiriral mai mai lo va. Uluk taka enkawlin tuna an khuaa awm mekte tan kum 12 dan zela lo neih theihna tur ram hi an la vawng him a ni. Heng Lo neih ram (zau) te hi motor kal theih veka siam turin theihtawp an chhuah a. Tuna an harsatna ber chu Tuichang ral khaw chhak lama ‘Fachhiarpui’ ram kum hnih bawh lai fur tuilian avanga neih ṭhat theih loh hi a ni. Fachhiarpui tih hi buh tamna ram tihna a ni. Anmahni tawkin lei (bridge) te chu han dawh ve ṭhin mah se a daih rei si lova, lei (bridge) dawhsak turin sawrkar leh a tihsak theitu an mamawh hle.
Chhawrtui khua hian sawi tawh angin lo atana neih theih ram an la nei zau hle a. NLUP atana sem te chu awm ve bawk mah se kum sawm pahnih bawh (zau sawm pahnih) vel lai an la nei a ni. Lo ram ṭheh thu-ah pawh Lal lal laia ram ṭheh ang takin, neih chin tur fel takin VC ten an ruahman a. Ram kang chhe lo thei tur ang ber ngaihtuahin an vaia an inkhung lenna tur chin an ruahman a. Tichuan, lo neih tur thlang turin number an pawt a, an number ang thlapin, an lo neih tur ram chu ram ṭheh chhungah an thlang ta ṭhin a ni. Chuvangin, ram kang tur ven a awl a, lo hal avangin ram an tikang ve ngai lo. Lo vah pawhin, tlema ram chhe lai deuhah pawh, chunga mite an in phur thlu hram hram a, ko kai deuh pawh vate fukna tur awm lo thei ang berin an vat fai bawk a. Kawr kam vah lohvin an zuah lo a, heng hian zu va nghal lutuk tur a ven avangin a pawimawh hle a ni.
An lo neih zau sawm pahnih lai zinga zau nga chu motor kal theiha siam a ni tawh a. Heng motor kal theih zau te an neih kum chuan motor veka fehin an buh leh thlai thar zawng zawng motor-a phurh theih vek a nih avangin a bo a bang awm lovin an seng a, a hlawk bik hle. Chu chuan thlai thar aṭanga an sum lakluh pawh a let tam takin a tipung. Tlangram lo neih (shifting cultivation) hi a hlawk lo an ti ve ngai lo va, ei leh barah a intodelh theih tih an hria. Nula tlangval pawhin khawpui nula tlangval te neih ang an neih theihna kawng a ni tih hriain ram hna thawh an hreh lo. Khaw chhunga bike-a leu vel aiin feh kawnga leu vel nuam an ti zawk a, chhungkaw tan rah ṭha a chhuah zawk tih an hre bawk.
Chhawrtui khuaah hian lirthei ke pali nei 30 lai a awm a, ke pahnih nei (two wheeler) 130 lai a awm bawk. Heng hi lo lama fehna atan an hmang ber. Nula tlangval feh kawnga inchhawm lova bike-a an han inphur liam zung zung mai chuan an hna thawh a tinuam a, rei loteah intodelh satliah ni lovin nun changkang zawkah an khawtlang hi an lut chho dawn tih an hre thiam. Chhawrtui khuate danglam em emna chu lirthei neiten feh kawnga motor chuan man an la hlek lo mai hi a ni. Hemi avang hian khawtlangin lirthei neitute chungah lawmthu an sawi ṭhin. An vaiin in ṭanpui a, in chawikan tawn a, hmasawnna kawnga phei khai rual taka kal an tum tlat mai a ni.
Buh leh thlai leh sum hnar dangte
Buh (rice): Buh hi kan chawpui ber a ni. Amaherawhchu, sum neih chuan ration buhfai lei mai tur a awm tak zel avang hian buh (rice) a intodelh tumna hi khawi khua mah hian kan nei ta vak lo niin a lang. Chhawrtui khua hian kum kal ta 2016 khan buh ṭin 25,000.00 an thar. Mizoram buai hma ai khan buh hi a hlawk tawh zawk a. Buai hmaa ṭin khat hmuna phur sawm thum te thar ṭhinnaah khan phur sawmruk te an thar ta. Buh-a intodelh tumin thawh nise intodelh a har lo hle.
Thlai thar hralh chungchang: Lo lama an thar thlaite hralhna chungchangah tuman mimalin thlai an hralh lo. Association an din a, chu chuan thlai rate leh a hralhna tur an siam vek a, chumi ang chuan motor neite hian an la ṭhin. Motor kal theihna ram an neih kum chuan thlawhlaiah heng thlaite hi hralh a ni ṭhin. Thlai neitute hralh thei lo bik awm lovin rual khai takin thlai hralhna hi ruahman a ni.
Sawhthing: Sawhthing an ching uar hle. Kumin 2017-a an sawhthing chin zawng zawng hi quintal 1500 a ni. Sawhthing pawh mimala hralh awm lovin Association bawkin an buaipui. Hapta khat chhunga an chawh tur chu a hmain an tender zel a, tender chhang huai apiangin an chang ṭhin. Tender hi hapta khat chhung zel a nung.
Hmarcha: Sum chang thlai pawimawh tak pakhat chu hmarcha hi a ni a, 2016-ah hmarcha aṭangin khawtlang hian cheng nuai riat leh sing riat (Rs 880,000.00) an lei.
Thlai dang: Fur thlai berul, changkha, fanghma, bawkbawn leh a dangte pawh sawi tawh angin Association-in a hralhna an buaipui vek a ni. Amaherawhchu, heng aṭanga an lak luhte hi a zat hriat a har a, cheng nuaih khat chuang fe nia chhut a ni.
Nul (anṭam hmun): Tuichang zawlah bawk hian nul (anṭam hmun) an nei a. Hei pawh hi mimalin neih hlen awih a ni lo a, lo ram ṭheh ang bawkin a ṭheh hun siam a ni. Khawtlang hotu VC ten a ṭheh ni (nul siam ṭan ni) tur relin chumi ni chuan tlangau auvin puan a ni a. Tichuan, nul siam turin an tlan sang sang a, chhungkaw pakhatin feet sawm thum bial aia zau siam awih a ni lo. An vaia an siam kim vek hnuah hmun awl la awmah a duh tan siam belh theih tih a ni. He nul zawlah hian lei ṭha hman a ngai lo va, kum tin tuilianin lei ṭha a chhek chu a tawk em em a ni. He nul zawla chin anṭam leh thlai dangte hi ‘lei ṭha an hmang a ni ang e’ tia rinhlelh theih mai tur khawp hian an ṭha a ni.
Kum 1939 aṭangin nul hi siam a ni a, a siam ṭan kum hian ṭamkawr chauh chin a ni. 1940 kum aṭang chuan anṭam chi dangte pawh chin a ni ta a ni. Nul an te hi hman lai chuan chhipa phurin khaw dangah zawrh chhuah ṭhin a ni a, tunah chuan nul hmun thlenga motor a kal theih tak avangin motor neiten a hmunah an lei mai ṭhin.
Tuichang balu: Tuichangah hian balu (sand) khur ṭha tak mai an nei a. Hei hi mimala neih awih a ni lo va, khawtlang hotute kuta awm a ni. Khawchhung mite tana humhalh tlat a ni a, mahni hman tur bakah sumdawnna atana la duhte tan pawh phal a ni a, kum khata an lei chhuah zawng zawng hi nuai sawm aṭanga sawm panga a ni ṭhin.
Tui leh electricity supply
Tui in tur: Chhawrtui khua Mizorama tui harsa ve tak thin khua kha tui in tur hnianghnar ber zinga mi a ni ta. Tawih tlang aṭangin tui hi an la a, a hlat zawng hi mel sawm vel a ni. A khaw chung tlangah Tuizem Litre Nuaihkhat leh singnga dawng zel pariat (8) an nei a. An tuizem te hi a fur a thalin a khat reng mai a ni. Thal va ek charah tih loh chuan tui sem hun siam a ngai lo va, veng tinah zing takin tui point siam a ni a. Chuta tang chuan mahni mamawh hun apiangah mahni tuizem tihkhah nan an pipe mai a ni.
Electricity: Khaw chhunga electricity line te enkawltu an ṭha hle a, hmunpui aṭangin supply a lo kal lo a nih ngawt loh chuan khawchhunga a chhiat avanga eng neih loh a awm ngai lo. A mamawh apiangin an ko va, chhun leh zan sawi miah lovin eng hunah pawh a siam zel mai a, hetiang taka hnaa inpe zo mi an nei hi an vannei hle.
Tlangkawmna: Thingtlang khaw tin VC te hian, lal an lal laia lalin an khua leh tuite hmangaiha an lo neihna ram tur neihsak loh an hlau ang khan, an khua leh tuiten lo neihna tur ram an nei lo vang tih hlauvin ram humhalh nachang hre ṭheuh se la. Mi lian tlawn nan hmang mai mai lovin, Forest-a pe hek lovin, khua leh tuite ei zawn nan chauh hauh se la. Sawrkar sum ringawta innghah tum lovin mahni ram chhung hausakna awm ang ang hian intodelh tum ta ṭheuh ila, a va ṭha dawn em.
Tunah hian thingtlang khaw tam tak an khua leh tuite tana eizawnna tur ram nei tawh lo an awm, a pawi tak zet. Mipui hian kan VC te ram tiriral mai mai tur hi dodal nachang hria ila a ṭha ngawt ang! Mipuite pawhin kan NLUP ram chan te hralh ral mai mai lovin, kan nei thei lo a nih chuan vantlang ramah pe kir leh zawk ila. Vawiin thlenga ram la nei khua te hi chuan Village sawrkar ṭha tak, intodelh, Silchar kawng block avanga lungngaia indawmkun mai lo khua i siam teh ang u. Politician hovin therhlova an tihlungawi mai mai khua ni lo turin ṭan i la ang u.
- Commissioner Lalkiamlova, Tuikual South