I 'DI-PRES' EM NI?

"Di-pres" tih hi Sâp ṭawng "Depression" aṭanga kan lâk, kan hman lâr chhunzawm zêl a ni a. Rilru lam damlohna chi khat, nun chau leh tlahniam zâwnga thawk ṭhin, natna tawrhhlelhawm leh chimawm tak a ni. A veite an rûm a; a vei lo an hawihâi! Lockdown lâi hian i do tlâng teh ang u.

1. Di-Pres Chi Hnih:

Di-pres chi hnihte hi i hriat hran a ngâi: 

(1)    Di-pres Pangngâi, Sâp ṭawnga "Common Depression" an tih hi mi tin neih ṭhin a ni a, nang pawhin i nei fo. Khaw chhiat lâiin i nguai 

ṭhin tiraw? Ni dang aiin Thawhṭanni chu i phûr lo deuh ṭhin em? I lusûn lâiin i chau nghulh ṭhin tiraw? Nau neih zawh chauh nghulh i nei tiraw? I hlawhchham chângte hian i hniam ṭhin a ni lo'm ni? Hêtianga i awm hian "common di-pres" i nei a; mi pangngâi i ni tihna!

(2)    Di-Pres Pui, Sâp ṭawnga "Major Depression" an tih mai erawh hi chu a dân a dang ta zar mai! A awh rei bîk. I nun a chawhnû vek ang a, "I nun pindan thim leh pikah" i tâng ang a, i mangang hle ang. A nazawngin "Ka di-pres a!" i tithlazen tawh lo tawp ang! I nun tuifâwnah i tâlbuai ve khawp ang le! 

2. Di-pres Pui I Vei Chuan...

(1)    Vei chhan i nei ngêi ang. Nun hreh­awm leh manganthlâk, natna ben­vawn, zu leh drugs ngawlvei, Pathian laka 'sual' khawih vangte leh thluak lam fel loh vangin i vei thei a lâwm. 

(2)    I hrehawm tizual turin Panic leh anxiety-te nen a kal kawp fo lehnghâl! Mithiamten, "A vei zâtve aia tam hi anxiety nei tel an ni" an tih chu! (Sadock & Sadock, 2002). 

(3)    Nangmah chauhin i vei lo tih hria ang che. Khawvêl dapin hnam hrang hrang natna a ni a. Mipa aiin hmeichhiain an vei tam zâwk deuh a. Mipa lamin an tuar zo lo zâwk thung! Naupang aṭanga tar, hausa leh rethei, tupawhin kan vei thei vek (Barlow & Durand 2005).

(4)    Phûrna leh thathona i tlachham; eng thil tih mah i tui tawh lo; engkim i hnê! Mi zînga awm i peih lo, i inkiltawih, i taptawm!

(5)    I hri a ṭha lo, natna hrang hrangin a tlâkbuak che a, neuh neuh i nei zut, i chau ngawih ngawih!

(6)    'Hlutna nei lo' angin i inhria! Hnâwl hnû, puih ngâi, mi khawngaihthlâk niin i inhria! Nangmah ngêi pawh i inkhawngaih, i insit, i mittui a va luang tam ta em! 

(7)    Mahni pawh i induat hleithei ta lo! I intuai fâi peih lo, i rit lûk, i 'fresh' lo!

(8)    I awm dân i hrethiam lo! Tuma'n an hrethiam hek lo che! "Nakin, naktuk etc" i tuipui lo; i bei a dawng! Thih daih i duh rum rum! 

(9)    Pathian hnâwl niin i inhria! Sual luhchilh emaw i inti fo lehnghâl! I ni hauh si lo.

(10)    Pathianin a hrem che niin i inngâi a! A ngaihdam i beisei ngam tawh hek lo! Aw! I va hrehawm tehlul em!

3. A Dam leh Theih Em?

Nangmân chhâng zawk rawh. "Ka dam leh dâwn!" tia, dam tura bei apiang chu an dam ṭhin. Dam i duh phawt chuan hêngte hi lo zui la, i dam ngêi bawk ang.

(1) Damdawi Nambar 1:

Mi chak lo, damlo thei i nih pawm la; damna famkim, mi chak Pathian bêl ang che. Pathian duh loh zâwngin i lo nung ṭhin a nih pawhin, ngaihdam theih loh a nei lo. (a) Inchhir la; (b) Sim hmak la; (c) Pathian lam hawi la, a hmâah bawkkhup la, tlu lût thlawp rawh. A hmingin "engkim" ti zêl la, Bible chhiar nunpui la, lawmthu sawi ṭawngṭai uar ang che. A derin ti suh aw. Pathian bêl an dam ngei ngei.

(2) Damdawi Nambar 2:

Counselling Centre pan rawh. Inbun ruak vek la. ṭap bawrh bawrh la, thaw hawk hawk mai rawh. Damdawi ei i ngâi thei, Psychiatrist/ Clinical Psychologist te pawh i mamawh thei. I mamawh chu i hrethiam vek mai ang. 

(3) Damdawi Nambar 3:

I nunphung her rem la, a hrisêl chauh nunpui ang che. Tawm zawi reng loin tho chhuak la, inla-fit rawh. Nitin tihphung hunbi nei la, ti mai mai suh. Ruihtheihthil reng reng i ngeih lo. Intifâi la, intuaihnûm lui ang che. Nui lui la, a êng lam thlîr lui la, hlimna tur zawng hmu hrâm zêl ang che.

(4) Damdawi Nambar 4:

I rilru puthmang her dik ang che. I chhiatna, i chak lohna, i mawi lohna lamah i mit tidel la, Pathian malsâwmna i dawn, i chakna leh duhawmna lamah i mit meng la, hmuhkim vek la, sawi chhuak la, ṭawngṭai thupuiah hmang zel ang che. Thim kâra êng de zauh tawh phawt chu hmuh hmaih suh.

(5) Damdawi Nambar 5:

I "mal tlat nun" titâwp la, i tâwmkûk kha mittui nên khân chhuahsan rawh. I dam hun nghâk ngâi suh. Mi dang zîngah tâl la, Kohhran chêtvêlnaah tel zêl la, ṭhian chhar ngêi la, mitthi inah kal la, inneihna hriatpuituah ṭang la, bazar ṭhin rawh. A nuam i ti dawn lo; i dam nân i tilui dâwn a lawm. I ngeih.

4. Ka Dam Tak Tak Ang Maw?

Damna kawng i zawh phawt chuan i dam dâwn. Thla 2 aṭanga thla 4 vêlah i inhre hman hial ang. I duah leh ang a, i nun a hausa dâwn. 'Thlaler nun' te, 'Gethsemani huan Depression' leh 'Kraws ram reh' hnehtu Isua zuitu i nih hre reng la, zâm suh. I nun a hausa dâwn. Taksaa 'hlîng nei' Paula chu Tirhkoh ropui a ni a. 'Mahni insit' Mosia pawh hruaitu ropui a ni a. Juniper thing hnuaia 'thih dil' Elija kha zawlnei ropui tak a ni bawk a. 'Mi ropui tlachhia' Joba pawh a tho chhuak leh asin! I dam rualpuite zingah 'di-pres' hneh tawh, hneh mêk leh hneh tur an awm nuk tih hria ang che. Nangmahin bei duh suh, i nêp lutuk! Mi chak Pathian nên chuan engkim a theih. I duh hunah dam tum lo la, chawlhsan loin i bei zêl ang a, i hneh hun chuan "engkim" i thuhnuai tawh hial ang!

Pathian Thu chuan, "Amah avangin kan nung, kan che, kan awm a ni si a" (Tirh 17:28) tih min hrilh.