Written by
Dr Lalmalsawma Nghaka
Kulikawn

MIZORAM MAMAWH KAPHLEIA (L) RILRU

(Mahni hmasialna politics chirh aṭanga tal chhuak a, mahni aia ram dah hmasa zawk, ram hmangaihna tak tak nena politics hi Pathian chakna ring chungin kan thei a, kan tlin. Mi ṭha lote avangin mi zawng zawng an ṭha lo vek lo, rilru dik leh nghet pu ṭanrual thiam a ṭul takzet tawh.)

"....Tirhkoh Paula khan lehkha min rawn thawn ve ta se, "Chutichuan Mizorama ringtute u, khawvel ram zau takah hian hnam leh chi tam tak, mahni puala ram nei ve thei lo an tam em em lai a, Pathian khawngaihna avang liau liauva chenna tur ram, in hnam puala in nei hi a petu che u Pathian chungah chuan lawm ula. Chu in ram ngei chu a petu che u Pathian duh dana dik tak, ṭha leh thianghlima buatsaihin, in thlaraumina hmang ngeiin ṭang sauh sauh ang che u. Chu chu in rawngbawlna awm reng a ni" a tih ngei ka ring tlat a ni..."

Khi khi ni 29.8.2022 (Pathianni) Kulikawn Pastor Bial huap Political Awareness campaign-ah ka mi ngaihhlut em em Mizoram Synod hruaitu zinga mi Executive Secretary-Rev. V. L. Luaia Hranleh thusawi a ni.

Rev. V.L. Luaia thusawi hian Mizo thuziak zinga ngaihnawm ka tih em em 'Thlirtu' ziaktu Kaphleia (L) min hriatchhuah tir. Kum naupangte niin a boral a, a boral chhan te ka ngaihtuah hian ka rilru a nat pui a. Tunlai ang han ni se enkawl dam a ni ngei ang a, Mizoram tana rilru dik a put zar zovin Mizoram hian hma hi kan sawn nasa ngawtin ka ring.

Kaphleia rilru puthmang hi zirlaibuah a pawl hniam ber aṭanga a sang ber thlenga inzirtir a ṭul, Sunday school-ah pawh zir tlak niin ka hria. Tunah chuan Kaphleia kutchhuak leh sulhnu humhalha chawi nungtu Kaphleia Memorial Memorial Trust te mithiamte leh mi ṭhahnemngai ten an din a. Thla thar October 2022 velah chuan MPS Pu Vanlalrochanate (F Vanlalrochana) ṭhianho Kaphleia Memorial Trust hian 'KAPHLEIA KUTCHHUAK KIMCHANG' tih hi kan chhiar hman tawh em ang chu maw, a nghahhlelhawm ngawt mai. Hetiang nachang hria kan nei hi kan vanneiin a lawm awm tak meuh.

Kaphleia'n khuarel thil hrang hrang a chikzia te ka ngaihtuah a, amah kha mi bik a ni a, amah kha ‘Nature’s worshipper’ kan tih ang chi a ni. Ram leh hnam hmasawnna kawnga rual el leh vei em em a ni bawk. Ei leh bar zawnna lam, mihring khawsak dan leh nunphunga hmasawn kan mamawhzia leh hmasawn­na tur kawng nia a hriatte thlenga midangte kawhhmuh peih mi a ni a, Nationalist leh Social reformer a ni a, hengte hi amah ka ui zualna a ni.

Charles Darwin-a ‘survival of the fittest’ khawvel, a thei leh tlak chauh dinchhuahna, mahnia pumbilha neih vek tumna khawvelah hian Kaphleia anga midang khaichhuah duhna thinlung pu kan mamawhna hi a zualin ka hria. Amah kha kan zingah awm tawh lo mahse amah ang pakhat tal neih hi a chakawm. Khawpuia hmasawnna nasa tak a thlen laia thingtlang mite dinhmun la hniamzia leh kaihhruai an ngaihzia te, rim taka an thawk chunga an hlawk lohzia leh an harsatna sut kian a ṭulzia te, zirtir an ngaihzia te kha a thlir thiam em em a, a lainat a ni. ‘Heng retheihna leh manganna te hi hriatna in a tireh thei a ni’ tiin hriatna leh thiamna nei thei turin a duhsak a, a fuih bawk.

'An pawimawhzia hi a nasa a ni. Khawpui chawmtu an ni a, an tel lo chuan khawpui mite hi rilṭama thi zo mai tur an ni; dik takin khawvel chawmtu an ni...' a tih te hi Hripui (Covid-19) vanglai khan kan hre ṭheuh awm e. Thawkrim em em chunga an rethei leh an tlachham em em si hi ‘hriat loh’ vang a ni tih a hre chiang. 'Kum tin ui hum khat ei chauh zel an thar chhuak a. Thar ṭeuh pawh nise dah ṭhat ngaihna an hre si lo” a tihte hi tunlaiah pawh a la dik. Thar chhuak ṭeuh mahse a hralhna lamah harsatna an nei reng a, an mangan hralh fo a, khawpuia mite leh a ti thei tute emaw in an hlawk tur ang pawha hlawk pha lovin an laksak mai mai fo. Kaphleia'n, Thingtlang mite zinga thimna tikiang tur khan a ngaihna an hre thlawt si lo, a tih hi a ti thei leh titu tur ten dik leh fel taka an tih thuai thuai a hun a ni.

Kaphleia kutchhuak te hi a ‘auto­bio­graphical’ hle. 'Thlirtu' phei hi chu chhiar ngun loh theih loh a ni a, a ngaihnawmin a hluin ka hria. Ram leh hnam dinchhuahna tura tanrual pawimawhzia a hre chiang em em a. Ṭhahnemngai takin, ‘tun chinah pawh kan tihdan hi kan tih danglam loh a, inthurual kan tum loh chuan vaiho sahmim ti puar chauh kan ni reng mi dawn a ni’ a tih te hi kan nitin nun, kan tihphung en hian a dik takzet.

Pu RK Lianzuala'n (muangin chawl se), 'Mizoramah chuan mi ṭha ngawi reng kan tam em a, sawisel loh hi felna emaw kan ti a, sual vulh liantu zingah kan tel ve tihna a ni zawk si, a tih te hi a dik em em. Pu Lalsawta'n a lehkhabu ziak 'Ṭhat loh theih lohna Bawm' tih a ziah, phek 52-naah khan mi sual tlemte ṭangrual leh 'Mi ṭha ngawi tlat' a tih leh a thusawiah misual tlemte ṭangrualin mi ṭha tam tak an thununna ramah kan siam tur a ni lo, a tih te hi a taka kan tihmakmawh a ni. Kaphleia bawkin, 'Khawvel hi englai pawhin siam ṭhat a ngai reng a, ṭhat lutuk tih reng reng a nei lovang...' a ti. He siamṭhatna hi he rama piang kan nih angin kan mawhphurhna, kan kuta awm a ni.

Kaphleia thlana thu in ziak hian ama thuziak chhiar lo tan pawh Kaphleia kha eng ang mi nge tih a tichiang hle in ka hria, chutah chuan,

Kan fapa neih chhun, kan thlamuanna ber ṭhin : Kaphleia Chhakchhuak, 1910 Jan, ni 10-ah a lo piang a. Kum 1937 ah College-ah I.A. zir zovin a lo chhuak a. Kum 4 chhung natna hrehawm tak tuarin kum 1940 Nov. ni 13 zan dar 10-ah he hmunah hian a muhil ta.

A pa : Chalchhingvunga

A nu : Chuaizovi

tiin.

A thuziak (essay) ngaihnawm ka tih em em 'Thlirtu' hi TB natna vanga midang bulah pawh awm thei loa ‘Inte Thawveng’ ah khawhar taka a awm chhoh lai vel April ni 11, 1939-ah a ziak a, September ni 24, 1939-ah a zo a, November ni 10, 1939-ah a final. “In satuin in ropui tak a rel a, zan khat thlipui a lo thawk a, a tihchhiatsak vek a, engmah lovah a chang zo ta angin, ka rilru ka suangtuahna leh ka ruat zawng zawng te chu tichhiatin a awm zo ta.." a tih lai tak hian hnuk a ti ulh fo.

Mizoram pawh ti ve mai loa ‘Ka Ram’ tih ngattu a ni a. A tihtheih ang leh tih atana ṭha nia a hriat pawh ti thei loa natna avanga khung hran a ni chu hrehawm a ti em em a. Ram tana fa hrin manhla lo berah inngaiin, 'Mi tin pumpelh theih loh thihna chu ka hlau lo va; thlan thim pawh ka hlau hek lo. Mahse, khawvela thil tih tur pawimawh a tam tehlul nen, pakhat mah ti lova ka liam tur hian min tilungngai ber a ni” a tih te, 'Chhungte tirethei chauh ka va ni em! Ka ei kawnkaw zet a, chhawm dawl leh tum si lovin...” tia a chhungte laka a inthlahrunzia a sawi te hian a rilru dikzia a tichiang em em.

Tunlai ṭhalaite hian Kaphleia rilru ang kan put phak lohzia ka ngaihtuah a. Chhungten ṭhahnemngai takin zirna ṭha ṭha-ah in sengso takin phai lamah te kan zir a, tam tak chu kan hlawhchham a, chhawr tlak loh takin kan chhuak a. A ṭhen phei chu inthlahrun a hnehin chhungte lungngaihna siam zui ta hi engzat tak awm ang maw!

Ṭhahnemngai takin, 'Kan tlangval lehkhathiam rualte hi kan enthlak ber leh kan rinpui berte an ni. Chutiang miin thil ṭha an hriat ang leh an theih ang tih an tum leh si loh chuan engtinnge kan hnam a ṭhan ang?' a tih te hi a dik tluan chhuak vek. January 20, 1961-a J.F. Kennedy-a'n a Inaugural Address-a a sawi, ‘I ramin eng nge thil ṭha a tih sak theih che inzawt lovin, i ram tan eng nge i tih ve theih inzawt zawk rawh (My fellow Americans, ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country)' a tih hi a dik a ni ringawt lo. Hmasawnna kan duh, mahse hmasawnna tura chet chhuah hi kan mawhphurhna a ni.

Hei hi Kaphleia khan a hmu chiang, 'Khawvel hi englai pawhin siam ṭhat a ngai reng a, ṭhat lutuk tih reng a nei lovang. Mi fingte thu leh mi ṭha leh taima thiltih hian a vawng ṭha hram hram a ni a ni...' tiin.

Kaphleia kha mithiam a ni a. Solfa thlenga thiam em em a ni. Mizoramah zirnain ngaih pawimawh a hlawh tawk lo a, a bikin thingtlang mite zirna tihhmasawn a pawimawh a ti zual. Nu leh pate pawhin an fate zirna ngai pawimawh se a duh em em a, 'An fate lehkhabu leina’n pawisa a awm lo an ti a, an vawk neih chhun an talh a, tláng an hrâi si,' tiin.

Tunlaiah pawh hian fate nun chher leh siam puitlin aia nu leh pate'n thil dang nuam an tih zawng buaipui kan chin avangin chhungkaw tam tak an him lovin an hlim lo. Chhungkaw nun aia khawtlang leh Kohhrana nihna kan thlahlel lutuk hi kan tuar niin a lang. Pawl tam tak an buai a, pawl a keh a, pawl thar a pian chhan leh pawl tam tak chak zawk tura inchhun fin harsatna pawh lal lo zawk nih hlauh vang, nihna thlakhlelh vang zel a ni.

Thingtlang mite leh khawpuiah dinhmun hnufum em ema la awm te, an chin dawk lak tawh bansan harsat em em, hmasawn zawnga ke pen aia hnung tawlh zawnga kal nia langte hi Kaphleia'n, 'Sawi sawi lova thiltih nena entir an ṭul a ni’ a tih angin ram tana thil ṭha kan hriat hi sawi chauh ni lovin a tiha tih, a dika dik chilh a ṭul a, thil ṭha ti tura kan incho chhuah a ngai tawh.

November 19, 1863-a Saltang te Zalenna dar vawtu Abraham Lincoln-a’n Gettysburg-a a sawi, Democracy chu mipuite ta, mipuite siam leh mipuite tana ding’ (democracy is government of the people, by the people, for the people, shall not perish from the earth) a tih angin tute mahin sorkar sum leh pai, bungrua leh hmanruate mahni inchhêk arbawm nan an hmang thiang lo.

Kaphleia'n, ‘Keimah leh keimah ka rilru a, khawvel hi eng nge ka hnutchhiah ang? Ka ram hi eng nge ka hnutchhiah ang?’ tih zawhna a inzawh hi inzawt ve ila. Ram roreltu leh hruaitu, mipuite hian kan ram hi eng nge kan hnutchhiah ve ang le? Ram tana thil ṭha leh rotling hnutchhiah si lo, thufing sawi si lo, mahni chauh kan inngaihtuah a nih chuan kan boral niah miin kut an beng ang tih a hlauhawm e.

Amah Kaphleia'n, "Kan dam rei leh rei loh te hi kum te, thlate hian a hril lo ve, kan thu leh kan thiltihin a hril ber zawk a ni,” a tih hi i vawng tlat ang u.

A tawp berah chuan Rev. VL Luaia poetry (hla) hian a tawp khar ila.
VL Sam. N0. 4
ZORAM TAN
Chang 18-25
18. Hausa leh rethei kar
inhnehchhiahna
tawrhhlelhawm tak nen,
In hnam ralna leh
mualphona mawh chu ;
Nangni lo tu nge phur
chuang ang ni ?” tia
min tahawhtu vek chuan –
19. “In ram kalsiam
(Politics) tithianghlim
tur te,
Eizawnna (Economics)
kawng thar ṭha zawk
dap chhuaka;
Sakhaw nun ṭha hmanga
Khawtlang nun
tithianghlim zel turin:
20. A ni, nangni chauh
tak tak hi,
Ka nghahfak in ni;
Pen khat talin hma in
sawn thei lawm ni!” a
tih lawm lawm chu.
21. “Aw, ka ram duhawm,
lungphang lo la,
Kan Kristian -Zonunmawi
hi tivul zel turin;
Eng nge ka theih tawk ?” tia
inzawt chung zelin:
22. Kan ram politics,
eizawnna kawng
tinreng leh ni tin
khawtlang nun nen,
Siamtu kan Pathian
duhdan ang ngeia
tithianghlim turin;
Kan theih chen chenah
I THAWK ṬAN
NGHAL ANG U khai.
23. Kan ram chhiat leh
ṭhatah anpai
zalengten mawh
min phurhsak dawn lo va,
A chhiat a ṭhat tuartu leh
zarzotu chu;
Keini leh kan thlah lo la
awm zel turte an ni
tho tho dawn.
24. Chuvangin, ṭhangthar
chhuan lo thar zelten
min dem lutuk
loh nan tal pawh,
A chhe lai apiang
siamṭhat leh a chhe
tur venhim chu;
Keini a rila rah ngeite'n
kan tihmakmawh, kan
kova innghat tlat a ni e.
25. Tichuan, khuavel
dengchhuak pawha
kan ram neih chhun hi,
Dikna leh thianghlimna
ram, Pathian fate
chenna awm renga
buatsaih turin;
Lalpa min pek kan
ZORAM TAN ngei hian
i thawk tan mawlh ang u.

- Dr Lalmalsawma Nghaka, Kulikawn