TUI LEH MEI – HLA THLIRNA

Khawvel hi changkanna avangin thingtlang khaw pakhat (global village) ang maiin kan inthlung/zawmkhawm mek tawh chu a ni a. Tuipui rala mingo hote rimawi kalphung chu awlsam zetin kan hmuin kan hre ve nghal zung zung thei tawh a. An tih dan leh an rimawi kal hmang pawh kan ṭhalaiten an dungthulin thiam takin an siam chhuak ve zung zung thiam mek zel bawk a.

Thu leh hla lama tui leh zir ṭhin mite chuan kan thu leh hla sukthlek dan te hi ngaihven ve reng a ngai a. Awithangpa, Lalzova, Vankhama te hun lai anga kan thu leh hlate kal reng tura kan ngai a nih chuan, Mizo literature-ah hian ‘literary trend’ a awm thei dawn si lo. Tin, kan ṭhalaite hi ril leh thuk, un pui pui tura beisei reng tur pawh an ni chiah bik lo a, an thinlung thuruk phochhuah nan hian thu leh hla mawl te te pawh an la rawn hmang zel ang. Thu khuh deuh, rin zawn tura hla tlantir ai chuan tlang taka hla phuahte hi tunlaia an chin dan pakhat chu a ni ve ta reng mai a, chu'ng chu lo pawm thiamsakte a la ngai zel ang. Holam lutuka hla phuahte erawh mi’n an hre zui reng dawn chuang lo. Kum 1980 hma lam kan hla kalhmang leh kum 2000 hnu lama kan hla kalhmang, tunlaia ṭhalaite hla phuah dan kal hmangte hi inang pet pet tura kan ngai tlat dawn a nih chuan thu leh hla hi zalenna ram a ni thei dawn si lo.

T.V. khawvelah chauh kan cheng tawh lo, nu leh pa tam zawkte chên ve ngai lohna khawvel, Internet, YouTube khawvel aṭangin ramri kham awm miah lovin kan ṭhalaite an inlém tawn suau suau mek chu a ni a. Hemi khawvela ṭhangtharte an han tâl vel leh an suangtuahna ram thiam taka an han phochhuak ṭhin hi a ngaihnawmin, awmhmun aṭangin hmuhnawm hi ka lo ti ve em em ṭhin a, ka lo lawm ve veng veng ṭhin.

Rimawi nen inchawih taka hla thu tlantir hi thil awlsam a ni mawlh lo tih hi zai ngainatute chuan kan hre vek ngei ang. Zai thei nazawng an intodelh thei lo a, hla phuah ṭhin tam takin mite rilrua cham reng tur hla an thehchhuak thei bawk hek lo. Mite aia chungnung ni tur chuan talent mai bakah; mite aia ngaihtuahna hman tam hret a ngai tihte hi, thu leh hla khawvelah hian Luka ziak tlukin a chiang

a ni.

Mizo ṭawng kan hman dan chungchangah hian kan Ṭiau râl unaute khi fak loh an har ka ti ṭhin. A chhan chu Ṭiau thlang lama mite ai ai hian an la hmang fîrin, a theih chen chenah hnam dang thil pawh, mahni ṭawnga sawi dan an ngah zawk niin a lang a. Chenna hmun azirin; kan khaw hawi chenin a inang lo deuh ni paw'n a lang a. Hnam dang culture kara cheng ve rêng an nih avangin, mite thu leh hlate pawh an ṭawng thiam tamna avangin keini ngawt ai chuan an hre tam ngei ang. Chu'ngte chu Mizo literature tan thiam taka an lakluh thiam zelte pawh beisei ang. Tuna kan thupui khel turah hian an la lut e chu kan ti hauh lo.

Kan thupuiah kan lut ang. Kan hla lepsè tur hi Ṭiau ral lam tlangval SaiWanah (a stage name a ni ang chu) phuah a ni a. A hmel enin Û-Á-MÁ hi a la hmang tam lem lo tih a chiang reng. Chuti chung erawh chuan Û-Á-MÁ hmang ṭeuh tawhte aiin a ngaihtuahna a hmang zau a, a thluak a tiche hle tih a hla aṭangin a hriat theih thung a ni. A hlaah hian poetic diction (hla rua, hla thu bik) nalh fal taka hman a tam lem lo. Mahse, tehkhinna leh khaikhinna chi a hmante erawh mite la hman ngai mang loh hmuh tur a awm zauh zauh mai. Hei hi a ni, ka ngaihthlak hmasak ber pawha ka rilru verh nghal zartu ni (ka tih ṭhan danin, mite'n an ngaihthlak chuah chuah tawh hnu, a lar aṭanga thla li liam hnu velah kan ngaithla ve chauh pek a). Tunah hian, he hla hian YouTube lamah thlirtu mi maktaduai 4 chuang (4.6 millions) a nei tawh nghe nghe a. Ṭhalaite zingah a tla nain, naupang ṭawng theitirte paw'n an sa ve lauh lauh mai tih chu WhatsApp video viral aṭangte'n ka lo hmu ve a. Tun teachers day (5th Sept.2022)-ah phei kha chuan zirna in pakhatah naupang/zirlai rualin zaipawl ang deuhin an sa rual dual dual mai a nih kha.

A hla chang khatna aṭangin chhinchhiah tur ka hmu nghal pang a, chu chu tun hma lama kan zaikung hmasaten, “Mualpui nuar la kal lai kham rawh,” an tih ang chi te, Puma/tlanglam zai lama, “Mual a kur e kan lam nan,” tia ‘mual’ an lo hman ṭhinte kha, tehkhinna mawi danglam takin a rawn vawrh chhuak ta daih mai a. “Zalengin an tluk zawh rual loh ṭha mualpui khûm,” a rawn ti ta daih mai. Hmelṭhatna mualpui khum zawnga tehkhinna a vawrh chhuak ta daih hi a fet deuh chuan a dik lo an tih duh ngeiin ka ring. Mahse, a hmangtu hian, ‘Lianchia hmelṭhatnain lui kawi sarih a èn thei’ tih kha a hre kher lo a nih paw'n, a hmang sual ta viauah ka ngai bik lo. Hei tak hi a ni ka beng verh nghal zartu ka tih kha. A hla chang khatna hi han en ang aw:

A rûk tê-a ka vei, ka suangtuahna ram thununtu,

Zalêng tin tluk zawh rual loh ṭha mualpui khûm;

Nang nen vân zawlah sirvate iangin,

Chhimbâl tê phenah hmangaih thu kan hril.

Thlawk theia siam kan nih miau loh avangin, hla lama kan duhsamah hian thlawh theih hi a tel fo a. Ni e, savate anga thlawk theiin, van boruak thawl leh thiang nuam karah, chhimbalte zam lai ngeia hmangaih thu han hril dun vel chu, han mitthla mai paw'n a nuamin a thawventhlak hle dawn tih a chiang reng mai.

A thunawna a simile rawn hmante hi, tu’n an hman ka lo la hre ngai pek lo a. Mahse, a va thur chhuak mawi teh reng em, a hla thupui pawh a ni reng a. Hei tak hi a ni a tir lama kan sawi; mite aia ngaihtuahna sen leh hman tam a ngaihna tak kha. A thunawn han dah chhuak phawt ila, kan chip zui ang.

‘Tiam tlat e’ tiin nang leh kei pialleiah,

Lirnghing leh tuifawnten min sawi nghing lo’ng;

Mahse, kan mizia erawh tui leh mei ang ni mah se,

I tel lo chuan keimah hi ka keimah lo.

Lirnghing leh tuifawn metaphorically-a a rawn hman dante hi rem a va hre em! Ni, hmangaihna kawng hi a mám hun ngai lo a. Chuvang chuan a zawhtute pawh an chak a ngai fo a, lirnghing leh tuifawn meuhte pawn an sawi nghin theih loh hmangaihna chu a nghet chet chawt hle dawn tih a lang a. Chutih rualin a tlar dawt lehah hian an mizia chu, ‘tui leh mei ang maia inmil lo’ a nih dan simile-in a rawn vawrh let leh hlauh mai a. He lai tlar hniha paradox hi hmuh hmaih theih a ni mawlh lo. Inmil hlei thei miah loa inngaizawng reng te, ze inang miah lo; inngaizawnga induh em emte hi hringnunah hian an awm ve thei tlat si a. Chu'ng phochhuah nana a bungraw fawmkhawm hi a tunlai ṭawng takin, a common lo rem rem hle a ni. Tin, a thunawn tlar tawp ber, ‘I tel lo chuan keimah hi ka keimah lo’ tihte hi sawi zau viau theih ni mah se, sawi zau miah loh pawh hian a fiah em em mai si a. Literature-ah hian philosophy hian hmun a chang ve fo a. A bikin thuziak lamah phei chuan a ziaktute'n an phum ru fo ṭhin.

A chang hnihnaah poetry-a pawimawh em em pakhat allusion kan hmu a. He lai allusion atana, ‘Romeo leh Juliet’ a rawn hmang hi ka lo ui ve ringawt. A chhan chu kan Mizo thawnthuah hian hmangaihna thawnthu ngaihnawm tak tak allusion-a lak chhuah tur a awm ve ṭeuh si a. Mahse, kan Mizo thu leh hlate hian khawvel daptu Shakespeare-a zawng a lo la ngam lo deuh a nih hi! Tin, a phuahtu hi Ṭiau ral tlangval a ni a, Ṭiau thlang lama kan thawnthu zir angte hi an zir ve ngai lovin a rinawm a. Chuvangin, Lalseksipiara character siam pahnih Romeo leh Juliet te, hmangaihna nghet leh thuk tarlan nana a ngaihtuahna luahtu hmasa niin, a hmang ta nghal mai a ni mahna le.

Nang ‘Romeo’, kei ‘Juliet’, tuin nge min ṭhen hrang zo vang?

Pawh chah rual loh hmangaih hrui khat vuan kan ni si;

I kiangah chuan a awm lo hliam leh nat,

Tar ha bal kan nih thleng vawng ang thutiamte kha.

Tar kun khup bih tih mai awma mawi, ‘tar ha bal kan nih thlengin’ tih te hi a pawn lawi viauin a lang na a, mahse hei pawh hi a common lo leh ta. A hla kharna lamah, fiamthua midum-ho recitation kan tih ang chi, Rap a rawn vawm lut a. Hetah pawh hian a theih chen chen chu end rhyme hmangin hla hi a tlântir a, a chham han ngaihthlak chuan rhythm mawi tak tak pawh hriat tur a awm tlat:

An rûnah ka lêng, ka phal lo tu ma’n an bêm,

Ka lung na a hnêm, ka tan a va hlu tak em!

Phatsan chu hnai lo, ka neih chhun ka duh mah mah che,

Hmangaihna dik kan sawi ṭhin chu hei le, tunah ka tem;

Par tin vulna lamlian hlobet hring dup hmun

Zawh tura mawi leh hleitling hian

Kei, tualṭo pa min thlang, lawmthu ka sawi;

Ka pawm lum, ka awi,

Hei lo liama pheichham man,

Vawi sawm pawh piang nawn ila,

A awm tawh dawn lo kei ang tan;

Min hnem teh, nunnêm i zûn ngai hi ka riang em a,

Min en teh, lunglên awmzia hi ka hrethiam ve ta;

I kiangah chuan hriat chan tik ka nei ngai lo hliam leh na,

Tar ha bal kan nih thlengin vawng reng ang aw, Thutiamte kha,

Kei paw’n thutiam zawng kha vawng turin ka tiam a che,

Kârah hmelma hrangin sêlna leh diriamnate tawngin,

Kan thinlung leh rilrute min hliam mah se;

Kut suihin biakbuk-in thianghlimah,

Kum 40 ral kai tawh leh Mizo literature ral thlir mai mai tan chuan tuna kan hla thlir hi a va ho ve kan ti mai thei. Mahse, kan hun tawn mek, thu leh hla lama kan kan ṭhalaite rilru sukthlek dante hi hriatpui ve zel hi a ṭha a. Tunlai ṭhalaite khawvel kan hriatpui loh ṭhin avangin, a sap ṭawngin ‘outdated’ kan nih phah ta ṭhin reng a ni.

A tir lama kan sawi tak ang khan, kan ṭhalaite hian a theih chen chenah chuan hlarua, hla ṭawngkam bik hmanga hla han phuahte chu an phak chinah an tum ve tho a, mahse a theih vek lohna chin a awm fo dawn, chu chu an kum mil tawka kan en chuan kan hrethiam nghal mai ngei ang. Popular culture-ah hian ṭawng tualleng taka hla phuah hmuh tur pawh a awm chho ta zel bawk a. A duh fir deuhte selna ṭhin pawh a ni reng a. Chutih rualin thiam taka simile, metaphor, allusion an hman dante hi lo hmuh kân bik lo ila. Hengte hi hla hmanraw ṭangkai tak an ni ve tho si a. Hla pakhatah hian a hla ziarang, hla chak hrang hrang, hlaruate hman kim vek har dan hi thil namen a ni lo. Heng zinga pahnih khat thiam taka an hman theih chuan hahdam taka an kum mil nen ena, pawm rem hi a hahdam zawk ngei dawn a ni. Sawi leh selna ringawta mi lo vawm hian phurna aiin hnualna a siam cháwk a, thu leh hla khawvelah ngat phei chuan inchhèm alh tawn aia pawimawh hi a tam bik lo a ni.

- Rohmingthanga Ralte Assistant Professor, Dept. of Mizo Govt. Aizawl North College