Written by
Reuben Lalnunthara Hnamte

CHANGKANNA CHANGKANG LO

Khawnge tun ṭum chu changkanna lam i hawi daih teh ang. Mizote hi changkang viau tawh chuan kan inhria a, a changkan pawh kan changkang thawkhat e. Ni tin building ropui tak tak sa thar an awm reng a, motor thar changkang tak tak lah a ther fer fur tawh a ni. Kan changkang ta lutuk nge, kan khawpui pawh hian min dawl zo ta meuh lo chu a ni e. Mi hausa leh neinung tak tak an pung tual tual a, mi tam tak chu nuaih tih velah an buai pha ta meuh lo. Chutih rual chuan kan rilru lam hi kan tlansan ni pawh hian a lang a. Materialism lamah kan changkang hle lai hian kan moral lam erawh kan tlansan nite hian a hriat theih.

Zaithiam lah kan ngah ta hle; zai lamah hma kan sawn a, Icon, Idol hi kum khatah vawi hnih pawh buatsaih ta se, contestant tur chu kan tlachham lo mai thei a ni. Incheina lam ni se, khawvel huapo pawha zahpuiawm loh tur hial khawpin kan nalh tawh a. Kan incheina lah branded ngat, nuho leh nulaho inkhawm puan bih phei chu a mawiin a man pawh a to hle ṭhin ang. Hmeichhiate incheina hmai hnawihte lah rawng chi hrang hrang a tam ta a, sam rawng lah a tam ta! Hnunglam aṭanga en chuan sap emaw tih mai tur hi kan kat ta nawk mai zawng a ni.

Eitur tuihnai tak tak lah a tam ta, Europian leh khawchhak lam eitur thlengin kan ramah ngei lei tur a tam ta a. Sa te lah engtik lai pawha lei tur a awm reng a, kan naupan laia chawlhnia sahmeh kan ngahhlelh em em ṭhinte kha tunah zawng hmanlai an chang zo tawh. Mahse, kan ei luat kan tuar lo va, kan thi thut thut ta mai zawng a nih thung hi. Eng vang nge ni ang? E le, kan rilru (moral) lam hi changkang mawlh hek lo. Kan kain a tui kan tih zawng apiang taksain a huat leh huat loh lam pawh ngaihtuah lovin kan ei a, hnam upa zawk leh fing zawkte chuan an eitur thlengin an lo fimkhur em em si a ni. Tun laiah chuan ei leh in hi ruihhlo ang maia fimkhur ngai a ni tawh.

Inchei nalh leh changkang taka khawlai kan vah vel a, motor changkang tak nena kan len ṭhin lai hian kan khawlai erawh a bawlhhlawh em em lawi si a. Kan ram khawpui ber Aizawl te hi khawlaia chil leh khak chhakna hnu nen, zial bung nen, kuhva chhak senna leh chinai tah varluai nen hian a khat emaw tih tur a ni. Nula tlangval intichangkang tak takten ṭhian zahovin an han leng a, khawi lai park emaw, hmun nuam deuhahte an kal a. An sulhnu chu a ṭawp hle, an ei ningnawi leh bawlhhlawhte chu an paih mai mai a, khawlai a tihnawkin a tenawm bawk. Hengte hi changkanna changkang lo rah a ni. Hauhsak ngawt te, inchei nalh ngawtte hi changkang tehna a ni ber lo.

Kan inchei nalh leh kan hausak ang ai hian kan rilru chu a changkang si lo. Kan ram rawn tlawhtu Foreigner-te hian mak min ngawt ṭhin dawn a ni. Municipal lamte pawh hi kan khawpui chhungah hian tun ai hian strict deuh se la, bawlhhlawh bawmte pawh a khát mawi tawk hian dah deuh fur mai se ka ti ṭhin. LPS Pu Vana'n LPS Special report-ah kan bawlhhlawh paihte a rawn tarlang a, kan ram lui kan tihbawlhhawlh dan te, nungchate tana kan hnawksak dante kan lo hmu ṭhin. Bawlhhlawh a paihna hmun lova paih lui ṭalh an awm reng maite hi a va changkan lohthlakin, kan ram hi kan va hmangaih lo em!

Mahni inchhungkhur nena inmila khawsa thiam tawh lo ṭhalai kan pung tual tual a. Hengte hian kan rilru (Moral) hi siamṭhat a ngaihzia a tichiang hle. Showroom-a thawmhnaw ngat leh lirthei changkang takte kan duh a, kan nu leh pate thawhchhuah lam ngaihtuah miah lo hian khawlaiah mi changkang lenin kan leng a, zahna reng kan hre tawh lo; hengte hi changkanna changkang lo tak a ni zawk. Zan mutna chang hre lo, zing thawhna chang hre si lo ṭhalai kan pung tual tual a, ei leh in duhtui bawk si nen. Hengte hian kan taksa hriselna leh kan rilru hriselna thlengin a khawih pawi em em a ni tih kan hre si lo.

Social media-a phunchiar tak, a tak taka sawi tur hre leh der si lo; lehkhabu ṭha chhiar peih hauh si lo va, hriatna tak tak nei bawk si lo, social media-a intifing fe fe kan pung zelte hi a va changkang lo tak em! Mobile phone changkang neih lamah kan inel emaw tih tur a ni a. Kut hnathawh leh hnathawh hrim hrim pumpelh zawngin kan intichangkang a, kan thawh theih tawk thawh te, thawhchhuah nei tura ṭan lak te, hnathawh zah leh thawh hreh neih lohte hi changkanna a ni zawk. Zofate hian changkanna kawngah hian kan rilru siam thar (Moral reform) hi a ṭul tak zet tawh a ni. Kan intihchangkan dan hi chuan sualna leh ruihhlo bâwiha tanna kawngah min hruai lut mek a ni.

Ruihhlote, sualnate hi a pung zel dawn; mahse, ṭhalaite hian hunawl kan hman ṭhat a, hnathawh hreh kan neih loh chuan ruihhlo hian min tibuai lo vang. Ruihhlo bawiha tang tam zawk hi hunawl ngah lutuk, hnathawk peih si lote an ni tlangpui. Kan ram hi keini aia hmangaih tur an awm lo va; kan ram a lo changkan a, a lo thianghlim theihna tura hmalatu tur chu keimahni tho kan ni a, a nuam titu tur pawh keimahni tho. Bawlhhlawh kan paih fimkhur lo leh kan luitui tenawm leh bawlhhlawh lutukte hian natna chi hrang hrang Cancer leh a dangte hi a titam em ni ang tih mai tur a ni. Aizawl khawpui chhunga veng tin maia thihna tam lutukte hi eng nge a chhan ni ang le? Pathian remruat tiin kan inhnem leh ngawt dawn em ni ang? Pathian chuan hrisel taka dam a, hlim taka he khawvel hi luah turin min duh a ni.

Aizawl khawpuiah tawt takin kan inhnawh a, kan bawlhhlawh leh thli chhiate kan paih fimkhur si lo, he kan chet ṭawpna changkang lo tak hian natna leh thihna pawh a titam em ni ang tih hi ngaihtuah tham tak a ni ta. Changkang leh thianghlim taka nung tur hian hauhsak kher emaw, lehkhathiam leh in leh lo ropui neih kher a ngai hran lo; kan neih ang tawkte enkawl thianghlim a, kan thawhchhuah ang phu tawka khawsak a, a hmun taka kan bawlhhlawhte paiha kan fimkhurte hi changkanna chu a ni thawkhat mai. Kan changkan tawk loh avanga kan environment kan tichhhe nasa lutuk hi kan tuar ṭan mek a ni. Kan changkan loh luat leh kan kuthlei luatah kan ram luituite chu a bawlhlawh zo tawh a, luia nungchate an rêm zo tawh, sava mawi tak hmuhnawm takte hmuh tur leh an hram hriat tur pawh a vang ta. Changkanna dik tak kawngzawh tura kan rilru siamthar a, kan ram hi ram nuam leh thianghlim, ram hrisel tak ni tur hma kan lak hi mipuiten kan mawhphurhna pawimawh tak a ni

- Reuben Lalnunthara Hnamte