Written by
Rev. P.C.Nghâklianmawia

Mitthi mita pawisa thir dah

Mizote hi thil intihhmuh ching tak, a châng phei chuan a ṭobul leh awmzia chhût lutuk lem lo va mi tihdan lachhawng mai ṭhin kan ni a. Tunlaiin khaw ṭhen­khatah mitthi tawh chalah emaw, an mitah emaw pawisa thir (coins) dah hi khawi emaw laiah an ching leh zauh ṭhin a ni awm e.

Hetianga dah ṭhinte hian an dah chhan tak pawh hi an hre chiang chuangin a rinawm lo a, ṭhenkhat chuan ‘mitthi ruang rimchhe tur a vêng’ an ti a ni awm e. Tunlaia English serial film lar tak ‘Game of Thrones’ en ṭhin te chuan an mitthi te mitah pawisa thir an dah ṭhin tih kan hre awm e. Kan intihhmuh zual zel hma in hetiang thil hi khawi aṭanga lo zichhuak nge tih leh, engnge a ṭobul tih hi kan hriat a ṭha awm e.

Hetianga mitthi tawh chalah emaw, an mitah emaw pawisa thir an dah ṭhin hi hmanlai Grik leh Rom ho hunlai aṭanga an chin tawh a ni a. Hmanlai Grik ho thawnthu ah chuan mi an thih hian an thlarau chu leihnuai (underworld) ah kalin an ring a, chu mitthi thlarau kalna khawpui hming chu Hades an ti. He Hades khawpui luh dawnah hian lui panga a awm a, chung zinga pakhat chu Styx an ti a, Thlarau khawpui (Hades) a lut turin he Styx lui hi mitthi tawh thlarau reng reng chuan an kân vek a ngai a. Chu lui kân theihna awmchhun chu lawngleng hmang chauhin a ni a, chu lawngleng khalhtu hming chu Charon an ti a. Charon chu thlarau khawpui Hades khaw lal rawngbawltu/a chhiahhlawh a ni nghal bawk.

Mitthi thlaraute chuan chu lawngleng hmang chuan chu Styx lui chu an kân ṭhin a, chu lawngleng khalhtu Charon-a chuan an lawngleng chuan man atan pawisa a lo phût ṭhin a, mitthi thlarauten an lawngleng chuan man an pek turin minungten an mitah emaw an ka ah emaw pawisa thir (silver coin) an dah ta ṭhin a ni. Chu pawisa thir chu mitthi thlarau chuan Charon-a hnenah lawngleng chuan man atan a pe ṭhinin an ring a, tichuan Charon-a chuan Hades (thlarau khawpui) ah a hruailut ta ṭhin a ni. Charon-a hnena pawisa thir pek tur an neih loh chuan an thlarau chu Styx luikamah chuan an hnutchhiah a, chûng thlarau châmbangte chu minungte khawvelah ramhuai anga inlârin minungte an tihṭhaihin an ti hrehawm ṭhin niin an ring.

Chuvangin, thlarau sual ten damlai mihringte an tihbuai loh nan leh thlarau khawpuia an luh tlang nghal zung zung theih nan mitthi ruang chunga pawisa thir dah hi an ngai pawimawh hle. Chutianga mitthi thlarau Hades khawpuia hruailuttu Charon hming chawiin hetianga mitthi tawh mitah emaw, an chalah emaw, an ka ah emaw pawisa thir an dah hi ‘Charon’s obol’ tiin an sawi bawk ṭhin.

He Hades hi hmun ṭihbaiawm tak a ni a, mitthi thlaraute chu ui pakhat Cerberus an tih mai chuan a vêng a, tumah tlânchhuah theih a ni lo va, kir leh theih pawh a ni tawh hek lo. Chutah chuan mitthi thlaraute chuan roreltu pathum: Rhadamanthus-a, Minos-a leh Aeacus-a te an hmachhawn leh tur a ni a. Chung roreltu pathumte chuan leia an thiltih ang zelin mitthi thlaraute chu ro an relsak ṭhin. Rorelna paltlanga thiam changte chu hmun nuam zawk Elysian Fields (Vanram) ah an lut ta ṭhin a, thiamloh changte erawh chu chatuan tihhrehawmna hmun Sisyphus/Tantalus (Hremhmun) an tihah an lut ta thung ṭhin a ni.

Hetianga mitah emaw chalah emaw, ka chhûngah emaw pawisa thir dah hi hmanlai Grik ho chinchhuah deuha ngaih a ni a. Mahse Grik ho bakah hian Sasasian ho lal laia Parthian hnam (tunlaia Iran) te pawh in an lo ching ve tawh a. An pawisa thir hman erawh chu hmanlai Grik ho pawisa thir tho an hmang thung. Anni bakah hian Persia rama Phoenician te pawhin an ching ve bawk a. An dah chhan leh vang chu a tir lama kan sawi tawh, thlarau khawvela an ‘vanram’ luhna tur lawngleng chuan man ang deuh vek kha an rindan leh pawm dan a ni. Hmanlai thil hlui chanchin zirmi te chuan heng mitthi ruanga an pawisa laihchhuahte hi hmanlai pawisa zirchian nana an hman bakah hmanlai chanchin (history) zirna hmanraw pawimawh takah an hmang nghe nghe. An pawisa thira an lal lem chuang aṭangin eng hunlai leh tu lal laia thi nge tih te an hre thei ṭhin a ni.

Kohhran Pa te zinga mi John Chrysos­tom-a khan he thil hi nasa takin a lo sawisel tawh a. Grik lal ropui Alexander Ropuia ruang chunga pawisa thir leh rangkachak tam tak dah chunga vuiliam an tum khan a sawisel nasa hle a: “Hetianga Alexander-a thi tawh ruang chunga hetiang thil dah hi engnge a

ṭulna awm? Hengte hian beiseina min pe em ni? Min han hrilh teh u. Kan Lalpa Isua kan tan Kros-a a thih hnu ah leh Kristiante tana chhinchhiahna Kross kan neih hnu ah hian heng Grik ho thawnthu mai mai hian thih hnu piahlama kan beiseina a luahlan dawn em ni? Kros chhinchhiahna hi kan tan a him tawk a, a thlamuanpuiawm êm êm a ni. Kros hian thihna a nuaibo a, sualna a rapbet a, Grik ho thawnthua an thlarau khawpui Hades rindan chu engmahlo maiah a siam a, thlarau sual thiltihtheihna chu a phuarbet bawk a ni” tiin Charon’s obol hi a lo sawisel tawh a ni.

Kristiante chuan thih hnu piahlam khawvel rindan fel tak kan nei a. Kan innghahna chu Isua Krista a ni a. Thihna Jordan luipui min kaipuitu tur kan lawngpu (boatman) pawh Isua Krista a ni. Chuvangin, hmanlai Grik ho thawnthu leh rindan hmang zui niawm taka tunlaia hmun ṭhenkhata mitthi tawh ruang chunga pawisa thir dah kan ching hi Kristiante tan chuan a ṭulna a awm lo va, Kristian rindan nen inzawmna an nei lo bawk. Vanram kan luhna tur ticket chu pawisa thir ni lovin Isua Krista kan rinna zawk hi a ni. Kristiante zingah hmanlai Grik ho rindan leh pawm dan beiseina avanga mitthi tawh mitah emaw, am chalah emaw, an ka chhungah emaw pawisa thir daha thihhnu piahlam khawvela nghawng nei tur anga ngai kan lo awm palh a nih chuan Isua zirtirna nen a inmil tawhlo tihna a ni.

Paula’n Galatia kohhranho hnenah, “Krista khawngaihnaa kotu che u chu kalsanin, ‘Chanchin Ṭha’ chi dang in pawm leh ta thut mai hi mak ka va ti em!” (Gal.1:6) tia a zilhhau ang deuhin Mizo Kristiante zingah hian Isuaa rinna nghat ngam zo tawh lo, Isua ni lo thildanga thlamuanna emaw beiseina nghah tum tlat hi kan awm leh zauh ṭhin em ni aw tih tur a ni. Kan Kristian nunah pawh hian mi hnam tihdan leh eng eng emaw entawna tih ve zel hi a ṭha ber lem lo va, mitthi vui a ni emaw, inneihna a ni emaw, kan hnam ze mila Pathian Biak dan Kohhranin kan kalpui mek hi a tâwk viau a ni.

- Rev. P.C.Nghâklianmawia