Hmasawnna thlentu Kohhran
Chanchin Ṭhain kan ram a rawn chhun aṭangin hmasawnna a zuanin a zuang a ni ta ber a. Kum 1894-a Pu Buanga leh Sap Upaten zirna Sikul an hawn hnuah hun eng emaw chen chhunzawm loha awm chu Rev D.E Jones-a’n kum 1898 February ni 15-a a hawn leh aṭangin hmun tinah zirna a inhawng ta zel a tih theih ang a. Kum 1952-a District Council-in sikul a lak leh hma loh kha chuan kohhran chuan ṭhahnemngai takin zirna a kalpui a, heng hun laia Mission zirtirtute chu an awmna hmun apianga kohhran hruaitu niin a ṭhente chu kohhran upa te an ni a. Kohhran upa ni ve lem lo te pawh kohhran leh khawtlang tana ṭangkai tak an ni hlawm. Sawrkarin zirna a lak chinah a dan a dang ta deuh tih kan hre tlang vek awm e.
Hun hmasa lama hmasawnna: Missionary-ten bul an rawn ṭan khan Chanchin Ṭha hril, zirna lam leh tihdam rawngbawlna an rawn bei a. Kum 1910-ah Dr Fraser-a hovin damlo inentirna hmun (Dispensary) din a ni a. 1911-ah lehkha chhutna khawl (Printing Press) kan nei a. 1907-ah Pathian thu zirna (Theological School) kan nei ta bawk.
February 1904-ah khatih hunlaia Chief Commissioner of Assam Sir Bamfield Fuller-a chuan Mizoram a rawn tlawh a. Sawrkar Sikul leh mission sikul te tlawhin Mission School naupangte nungchang ṭhat bikzia leh an exam result ṭhatzia te a rawn hmu a. Sawrkar sikul nen chuang dannglam tak niin a hria a. Chuvang chuan sawrkar sikul zawng zawng chu mission sikul hnuaiah a dah (amalgamated) ta vek a. Rev. E. Rowlands (Zosapthara) pawh chu sikul endiktu (Honorary Inspector of Schools) atan a ruat nghal bawk. Heta ṭang hian kohhranin kum 1952 thlengin a keng ta a ni.
Khawtlang nun siamṭhatna kawngah: Missionary leh kohhran hruaitu hmasaten kum 1935-ah Mizorama tlawmngai pawl lian ber - YMA; vawiin thlenga kan hnam tana pawl ropui tak chu an lo din bawk a. Hei hi vawiin thlenga hnam dang zinga pawha min timawitu leh kan chhuan a la ni. Mizo hmeichhe dinhmun hniam takte chu Zosap te lokal khan an hmu a. Siam ṭhat hna thawk nghalin Mizo fate rilruah hnam hmangaihna leh rualawhna tam tak an tuh a ni.
‘Mi lu la hnam’ tia hriat ṭhin kha he Chanchin Ṭha avangin a lo bo ta a. Ramhuai hlau va inthawi ṭhin pawhin huaisenna mak tak an nei. Bawi/ bawih (slave) nei ṭhin kha Chanchin Ṭha êng avangin tih bân a lo ni ta bawk a. Kohhranin zirna ṭha tak min pek avangin khawvel hmun dangah pawh chhuanawm tak tak kan chhuak ta a. Chu chuan a ṭha zawnga rualawhnaah min hruai a, thil ṭha lo awm bawk ṭhin mah se mihring nun min chawichhuak a, changkanna leh nun dan ṭha zawmna kawngah min kaihruai ṭha em em a ni.
Kohhran vangin state ralmuang kan ni: Kum 1966, March ni 1 aṭanga MNF President Pu Laldenga hova Independent puan a nih chinah India sawrkar pawhin rambuai (disturbed area)-ah a puang nghal bawk a. Rambuaia he ram a luh khan harsatna nasa tak a hmachhawn a, ṭhangthar zawkten engtiang taka hun thim nge a nih kan hrethiam phak hauh lo. Nu nau leh pawisawi lo thlengin chhum dum chhah mupin a zin hnan a, rilṭam avanga ei leh in tur nei lo mangang te, chhantu nei lo pawngsual au râwl leh mi rethei te mittui far chuan kohhran ngeng a chhun a. Chutianga chhantu a ngaih laia mahni lu zuara doral hmaa ban phar te kha kohhran hruaitute an ni.
Ṭhahnemngai taka kohhran hruaituten an beihna chuan rah ṭha chhuahin inremna hial kan lo ziak thei ta a. Hei hi thil lawmawm tak a ni a, kohhran hruaitute hmalakna hi kan theihnghilh tawh ngai lo vang. Kohhran chuan nun dan ṭha (moral) min zirtir a, ram leh hnam innghahna lungphum min phûm sak bawk a. He ram banpui ber chu kohhran hi a ni ta zel a, hei hi kan lawmna tur a ni fo vang.
Inthlan hautak tibotu kohhran: June 21, 2006 khan Mizoram People Forum din a ni a. Mizorama inthlanna kalphung siam ṭha tur te, rorelna dik leh ṭha a awm theihna tur atan tea din a ni. Pathian thu - “He ramah hian awm la, rinawmna um zel rawh” (Sam 37:3) tih innghah nan hmangin kohhran hrang hrangte leh tlawmngai pawlte thawhhona tura din a ni a. Hei hian kan ram hmelhmang nasa takin a tidanglam a, MADC, CADC, LADC, VC, Local Council, Mizoram Assembly General Election, MP (Lok Sabha) election, AMC thlenga inthlan hrang hrangah inthlan dawna sum sem te, vote lei leh hralh thlengin a veng nghal a, nasa takin a hlawhtlinna kan hmu a ni.
Hei hian India ram pum a nghawng nghal a, state dangte mak tih khawpin a hlawhtlinna kan nei thei a ni. Election Commission of India Special Observer hnen aṭangin MPF hmalakna avanga lawmthu sawina te hmuh a ni ta hial a. MPF thiltih dan chu ṭha hle an hriat avanga state dangte entawn atan an duh ve thu te pawh hriat a ni ta zel te hi kohhranhoten nasa taka ram leh hnam humhalhna leh ram tana thil ṭha tura kan ṭanrual vang a ni chiang a ni. Inthlan lo awm leh turah pawh hian kan ṭang sauh sauh tur a ni ang.
Kohhran hi kan duat a ngai: Hetiang khawpa ram leh hnam tana ṭangkai leh pawimawh kohhran hi kan hlut thiam a ṭul. Sawrkar khalh ngiltu a nihna te, mipui vantlang tana nundan ṭha zirtirtu a nihna te, hun thim ber he ramin a tawh lai pawha thlamuantu a nihzia leh vawiin thlenga kan thlamuanpui a nih vang pawhin kan duat hliau hliau a ṭul hle a ni. Kohhran tâwng pâwng sawisel bawng bawng te hi mi puitling tih tur a ni lova, a ṭha zawk duhna avanga faksel dan tur dik erawh a awm ang.
He ram hmasawnna thlentu kohhran leh rawngbawltute hi ṭhangtharte khawvelah hian an nêp a ni mai thei, an ngaihsanawm lo pawh a ni thei; a neitu Isua Krista erawh a ropui. He ram tana hmasawnna a lo thawh tawh te, thim ata ênga min dahtu a nihzia kan hriat thar fo a ṭul. Tin, a chhunga rawngbawltute pawhin chu chu hre rengin Pathian duh dan eng nge ni ang tih ngaihtuah zelin chhiahhlawh rawng kan bawl ang a, rorelna dik a awm theih nan thim tiêng tura kohhran; thim zinga awm si te hian huaisen takin thim râl kan tâwn zel tur a ni zawk ang. Hmasawnna thlentu kohhranhote i ṭang sauh sauh ang u.
- Zonunsanga
(Thu lakna: B.Lalhmingmawia. “A Study of the contributions of Chhuahkhama to the Church and Society in Mizoram” BD Thesis Unpublished materials. 2012)