Written by
- Dr Lalrokima Chenkual
LIR NASA TAKIN A nghing a nghing ang a... (Luka 21:11)
Disaster Management and Rehabilitation
Covid 19 inkharkhip vanga mipui mahni in chhunga kan awm deuh vek lai 21.6.2020 (Sun) chawhnu dar 4:16pm, ni 22.6.2020 (Mon) zing dar 4:11 am, ni 23.6.2020 (Tue) zan dar 7:17pm, 11:03 pm leh ni 24.6.2020 (Wed) zing dar 8:02am, ni 25.6.2020 (Thu) zing dar 12:45am leh dar 1:14am ah te Mizoram chhungah ngei Epicentre nei a hriat thama na a nghing leh khaw ṭhenkhatah te chuan a nghing dang dang an hre nual bawk nen, mimal in, vantlang hmun leh Biakin te a tihchhiat tak nual avangin mi tam tak kan ralkhelin lirnghing lamah beng kan chhi viau niin a lang.
Lirnghing chungchang hi ziah leh sawi sen a ni lo ang a, tlem azawng han tarlang ila. Lirnghing te hi khuanu duan - lei chhungril innawk che vel avanga lo awm a ni ber, hmun tam tamah a thleng fo a, hriattir lawkna awm lovin leh hriat lawk theih si lovin a nghing ṭhin. Lirnghin hun tur, a hmun tur leh nat zawng tur hriat lawk theih a la ni lo va, mahse nghing thei reng a ni tho si.
Chuvangin, nunna channa, hliam leh thil chhia a tam loh nan invenna lam leh inpuahchah lam te, lo inthawm ṭhat lawkna te tih a; lo nghing ta se, engtia lo awm tur nge tihte hriat a ṭul em em a ni.
Na deuh taka lir a nghin dawnin a hma kum/ thla/ kar/ ni ah te na vak lovin lir a nghing ṭhin a, lir hmahruai (fore shock) tiin an vuah a, earthquake swarm an ti bawk. Mahse a lir hmahruai an ni takzet em tih sawi fak a ngamawm chiah lo. Chutih lai chuan lirnghing na tak in up kha a lo inpaihthawl lawkna a ni ve thei thova, na taka nghing tur kha a lo luangliam hmasak fo chuan a nghin nat loh phah zawk nia ngai te pawh an awm. Chuvang chuan na vak lova nghing zeuh zeuh hi malsawmna nge anchhia hriat a har hle. Khawvelah hian lirnghing a thlen tam tawh em avangin Fore shock nei miah lova lirnghing vak te; fore shock awm teuh - nghing na sawi mai tur nei ta lem lo te; fore shock awm nual - na tawka nghing ta tho te pawh an awm fo a ni.
Tum khat lir a lo nghin hian vawi khat mai ni lovin vawi hnih vawi thum a fawn ṭhin. Chung chu earthquake waves an ti a, min rawn sawi che hmasa ber, fawn nghing (waves) lo thleng hmasa ber chu PrimaryWaves (P-Wave) an ti a, Focus/ Epicentre aṭanga a lo kal chak dan chu chawhrualin lei pawn langah 7kms/ sec vel a ni a, hei hi fore shock ni lovin kha lirpui aṭanga lo kal chhuaka min rawn sawi che hmasa bertu fawn a ni. A hnu reilote ah (second hnih thum kar vel lekah) lirnghing a tawrhhlelhawm Secondary waves, chawhrualin lei pawnlanga 4kms/ sec vela chaka lo kal leh Surface Wave ten an rawn zui leh a. Heng hi after shock nen ngaih pawlh loh tur a ni.
Heng P-wave leh S-wave te lo thlen inkar hi epicenter a hlat leh hlat loh azirin hun reilote a awm thei a, chu chu nungcha te, lirnghing na a lo thlen hma a insaseng ṭhin nia hriatten an hmang ṭangkai ṭhin niin a lang. Lirnghing ralkhel dar vaw ri thei khawl te pawh hemi behchhan hian siam a awm nual a. Heng lirnghing ralkhel darte hian lirnghing tur an hre lawk hmasa bik hran lova, lirnghing fawn hmasa P-wave in chenna in a rawn sawi chet chiah khan ralkhel dar ti riin, S-wave te lo thlen hmaa chet lo lak vat theihna a ni ber. A nihna takah chuan khawl leh mihring te chuan lirnghing fawn chu kan hre rual reng mahse awmphung pangngaia lir a lo nghin hian ‘lir a nghing elaw?’ tia bula mite zawh hmasak a ni chawk a, chutia inzawh khawtlai buai ngai lovin khawl chuan ralkhel dar a tih rik chuan lirnghing P-wave a lo thleng e.
Lirnghinga chhiatna thlentu S-waves te lo thlen hma hun reilote awmah a ṭul anga hmalak nghal vat tur tih min hrilh thei ang tihna a ni. Mahse hemi P-Wave leh S-Waves te lo thlen inkar hi a zim ṭhin em avangin ralkhel darte hi a ṭangkai tura beisei angin a ṭangkai tawk lo ang em le aw a tih theih.
1. Lirnghing thlen hmaa lo tih theih ṭhenkhat-
• Lirnghinga harsatna thlentu tam ber chu lei chetna aimahin leimin leh lei che in a nghawng chhawn in leh lo chim leh a chhunga min delh/ tlak thei thil te hi an ni. Entirnan, in chhunga bungraw hun leh thil khai tla te, in chhung cement plaster tla leh darthlalang keh te thlengin.
• In leh lo din dawnin a hmunhma thlang uluk la, leilung lam thiam Geologist, Architect leh Engineer te thurawn ngai pawimawh hle ang che.
• Chhungkua in rikrum a lo thlen palha chiai hauh lova hmachhawn theih nan awmdan tur sawi ho fo nise.
• Kawngka pui ber a pin palh pawha chhuahna tur kawngka dang (emergency exit) nei la, chhuahna dal thei turin thil engmah dah hnawk suh.
• In chhunga thil vuah/khai reng reng te nghet taka vuah tur a ni. Bungraw rit tlu mai thei te chu chhuahna (exit) kawngka dal theiin dah/ hun loh tur a ni.
• Chhuar/ almirah hrang hrang tlu palh theite hi nghet taka bangah kilh beh tur a ni. An chungah bungrua rit dang dah loh bawk tur. Pangpar khawina pot-te, chhuar leh banga thil tarmawi ten min delh theih bawk avangin hun/ tar ngheh tlat tur.
• Tukverh hnaihah leh thil rit hnuaiah emaw chung thil rawn tluin a delh/ vuak phakin khum hûn loh tur. Darthlalang leh thlalak frame te pawh khum chung zawnah leh ṭhuthleng zawnah te hun loh tur a ni.
• Electric hrui zam ṭha lo, gas alh/ puak a kangmei thlen thei te siam-
ṭhat tur. Kawlphetha lakna/ inpekna switch pawimawh te awmna hmun hriat tlan vek zel a ṭha.
• Lirnghing nasa a thlen palh chuan ei leh in, tui leh electric supply te leh thildang mamawh lamte pawh a harsa dawn tih hriat a ṭha. Hetiang huna ṭanpuina leh in chhawmdawlna te pawh hun engemaw ti chhung chu a khaihlak dawn tih hriat tur.
• Family emergency/disaster kit/ bag - a chhunga nawhalh/ lighter, first aid kit, radio, torch light, battery thar, telephone no pawimawh ziahna, tui thianghlim, ei tur chhe mai thei lo, puan leh kawrlum, chhungkaw lehkha pawimawh e.g certificate hrang hrang, LSC, Ration Card, EPIC, Adhaar Card, ATM, PAN Card, Bank Pass Book adt. copy-te hi bag/ ip ṭha takah dahin; rikrum thil a lo thlen palha chhuahpui mai theih turin hmun him laiah chhawp ṭhin tur a ni.
• Building Insurance tih a ṭha hle.
2. Lir nghin laia kan tih turte:-
Lir a lo nghin palh chuan hmun him nia i hriat lai ber pan tur a ni. Lirnghing i hriat hmasak ber kha a fawn hmasa (P- waves) chauh a ni a, rei lote hnuah a aia nasa zawk (S & S waves) pawh an lo thleng thei a. Hmun him kan pan dawn a nih loh chuan chet sawn vak loh tur a ni.
In chhungah i awm a nih chuan lir a nghin zawh hma leh pawn lam a him tawk hma chu in chhungah awm tlat tur.
3. In chhungah awmlaia
a nghin chuan...
In chhunga awmlaia lir a nghin hian mi tam tak chu tlan chhuah an ṭhin a, hmun fal - mi in emaw thil dang tlu leh chhiaten an delh phak lohah kan inthiarfihlim thei a nih loh chuan in aṭanga tlan chhuah hi a himna a awm hran lo. Mahni in him thawkhat tak, mahni theih ang tawka
ṭhaa sak ring zo lo ang maia tlan chhuakte kha ṭhenawm pa in sak tlu leh leimin te, electric hrui chat (electric la nung si) avang tein harsatna nasa zawk an tawnk thei a ni. Hetiang huna tlan chhuah tumte hi an hmanhmawhna lamah tluk leh in chil buai an tawng fo
ṭhin zawk. Lir chu second rei lote chauh a nghing ṭhin a, pawna tlan chhuah fel fihlim hman a ni meuh lo zawk.
Lir a lo nghin chuan, i lu veng la, dawhkan/ṭhutthleng khawng ṭha hnuaiah kun/ bawk hniam la. I tawmna dawhkan/thutthleng ke chu chelh/ dawm tlat tur a ni (Lirnghingin a sawi sawn daih loh nan).
• Tawm himna tur dawhkan/ furniture a awm loh chuan in sir kil him lai tur awmah i lu vengin kun/ ṭhingṭhi hniam la, bungbut a ṭha ang.
• Chhuar, darthlalang, tukverh, bang leh inchhung cheina hrang hrang tlu/ tla thei te bulah awm loh tur. Lirnghingin a sawi tlak palh theih avangin.
• Khuma i mut laia lir a nghin chuan khumah awm law law a ṭha ber. Lukham/ rizai/ blanket-in i lu leh taksa khuh ang che. I khum chung zawnah thil rit tak inkhai a awm lo tih chian hmasa ang che. Chutiang thil a awm a nih chuan hmun him dang hnai berah insawn rawh.
• Kawngka chokut chu chak tak leh ṭha taka siam a ni tih i hriat chian a, i hnaih rau rauva an khar hnan/ chilh dawn loh che chuan a hnuaiah awm tur a ni.
• Lir a nghin zawh hma chu in chhungah awm tur a ni. Zirchianna aṭanga a lan danin lirnghing vanga inhliam tam tak hi an chet sawn tam leh pawna chhuah phet an tum vang a ni tlangpui.
• Electric eng a awm lo thut thei a, tui pipe inzawmna vel a chhe tel thei bawk. Kangmei pawh a chhuak palh thei tih hriat a ṭha.
• I che sawn thei lo a nih chuan i ban emaw lukham emaw puan chhah emaw lehkhabu te in i lu leh i taksa thil tla lakah venhim tum ang che.
4. Pawnah i awmlaia lir
a nghin chuan-
• Hmun zawl zau, kawngpui leh infiamna hmun- thil dang tlu leh tlak/ delh thei awmlohnaah i awm a nih chuan lirnghin tawp hma chu awmna ngaiah awm reng mai tur.
• Building, thingzar, street light leh electric hrui/ ban hnuaia awm tan kalsawn vat tur.
• Building sang tak bulhnaia awm chu a hlauhawm thei. Building bul hnai chhuahna (exit) zawn leh pawn lam bang hnaih te hi a hlauhawm zual lai a ni.
• Lirnghing avanga thihna leh inhliamna tam zawk hi bang chim, darthlalang keh, advertisement ziahna leh thil dang tla vanga thleng te an ni.
5. Motor a chuan/ tlan/ khalh
laia lir a nghinin-
• Hmun fal laia din a, motor aṭanga chhuah loh tur. Thingkung, building, lei leh electric hrui/ ban bul hnai leh a hnuaiah te din loh hram tur.
• Motor-a tlan chhuah leh chuan lirnghingin thil a tihchhiat theih entirnan- leimin, thing leh mau tlu, lei chim/ bal, in chim leh bungraw tla hnawk, electric hrui/ ban tlu leh chatah te fimkhur tur a ni.
6. Bungraw tla/ in chimin
a delh/ chhilh che chuan -
• Nawhalh/ lighter hman loh tur. Torch light pawh ren taka hman tur.
• Au vak vak a sawt lo maithei, thawm tam tak karah an hre thei kher lo maithei che a, i au vak vak avangin i chau zual sawt thei a ni. Boruak ṭha tlachham siin boruak ṭha lo i hip luh belh vak vak thei a ni.
• Chet vel ruai emaw vaivut tih khuk loh tur.
• Rawmawl emaw puan themin i hmui tuam ang che.
• Chhanchhuaktuten i awmna an hriat theih nan thil khawng ri la, hamrik i neih chuan ham zauh zauh ang che.
7. Chhiatrupna thlen
hnua thil tih tur te:
• Lirpui nghin hnu rei lo te - minutes, darkar, ni, kar leh thla (a hnu kum thleng pawhin) lirpui aia na lo deuhin lirpui nghinna bawr velah a rawn nghing rawn nghing a awm
ṭhin a, chung chu aftershock an ti. Hetiang lir hnukhawi te hian lirpuiin a lo sawi chet tawh, in leh lo chhe zo si lote kha a ti chhe belh leh nge nge thei ṭhin a, a tawrhhlehawm zawk viau thei a ni. Lir hnukhawi hi lirnghing na ang tho khan a nghin hun, hmun tur leh nat dan tur a sawi lawk leh theih loh a. Lir hnukhawi hi chu lirpui nghinna hmun aṭangin a hla lutuk ngai lova, km 200 vel aiin an hla ngai meuh lo. Lirpui nghinga min rawn sawitu hnuhnung zawk (secondary leh surface waves) te nen ngaih pawlh loh tur a ni. Mock drill nikhuain lir nghingah chuan dawhkan/ ṭhutthleng hnuaiah awm phawt a, a hnu rei vak lovah inthiar fihlim/ evacuate tur tih a nih chhan pawh, a hma lirpui sawi chet chhe deuh roh in kha, lir hnukhawiin a sawi nawn fo chuan a chim tak tak palh mai thulhah kawnghmang neia chhuahsan tih a ni ber.
• Phili buai chung lovin rilru fim pu la. Ṭul tak a nih loh chuan phone hman loh a ṭha.
• Thuneituten Radio leh TV a an thupuan ngaichang reng la. Social media thuthang nazawng rin loh tur (thuthang dik lo, awihawm hmel tak vawrh darh a ni fo a, fimkhur a ngai hle)
• Inhliamna tam tak hi in chhung luh tumte emaw chhuah tumte chungah a thleng fo. Chuvangin, lir a nghin laiin awmna ngaiah awm reng tur. Lirhnukhawi a lo thlen hun atan i awmna hmun chu a hlauhthawnawm/ him lo deuh nia i hriat chuan kalsawn mai ni se.
• Darthlalang keh leh rangva them, zum leh hriam dang laka inven nan pheikhawk bun a ṭha.
• Hliam tuar an awm leh awm loh chian a, thiam ang anga in bawihsawm nise.
• Hliampui tuar an awmin khawih chet/ hnuh sawn/ lak sawn tum kher suh.
• Electric/ gas/ tui en chian a ṭha. Kangmei a chhuak nge chhuak lo finfiah ṭhin rawh.
• LPG/ gas leak a awm a tihtawp theih a nih loh chuan mi zawng zawng chhuah tir mai a ṭha. Gas leak a awm lo tih finfiah hma loh chu nawhalh/ lighter leh electric hman loh tur.
• Electric hrui chat/ ban tlu a awm thei a, fimkhur tur.
• In chhe lai finfiahin, chhuahna (exit) ping a awm a nih chuan hai kuak tur.
• Lungrem leh innghet lo hnaiha kalin fimkhur tur.
8. Chanchin Ṭha Luka 21:10-11 ah chuan kan Lal Isuan “…hnam hrang leh hnam hrang an indo vang a, ram hrang leh ram hrang an indo vang a; lir nasa takin a nghing a nghing ang a; hmun hrang hrangah ṭam te a tla ang a, hrite a leng bawk ang a;…..” a lo ti daih tawh. Chung chu tunhma aṭang tawha khawvel nihphung a ni tih chu khawvel chanchin ngaihven tan chuan a hriat mai awm e. Tunhnaiah heng buaina leh harsatnate hi awm zing thar thut an ni lova, ram leh ram indo loh lai, ṭam tlak loh lai, hri len loh lai, lirnghin loh lai khawvel a awm mang lo.
Lirnghing zirna lama thawh hlawk ber pawl, United State Geological Survey-in kum 1900 aṭanga an chhinchhiahnaa an tarlan, kan hriatthiam nan mawlte in han tilang ila.
An sawi dan dang lehah chuan chawhrualin nitin lir vawi 55 leh kum khatah vawi 20,000 vel chu chhinchhiah tham lir a nghing an ti bawk. Chuvangin, engtik lai pawha lir nghin na tak mai thlen theihna keini ram angah chuan disaster management kan ngaih pawimawh a hun viau reng a ni. Mi ram, lirnghing thlen fonaa mite pawhin lir na tak a nghin pawha tawrh vak loh leh chhiat loh dan tur inkaihhruaina mitinin an zawm a, lungmuang tak a awmin, nunphung leh hmasawnna a kaihhlak phah lem lo.
9. Awle, hetiang lirnghing leh chhiatna a lo thlen hian mi bengvar tak tak, mipui hnena zirtirna lo pe chhuak thuai thuai ṭhin an awm a, ṭhenkhat chu ṭha tak tak an awm laiin dikhlel deuh hlek te an lo awm ve zel a. Media hrang hrang leh social media a chhungkua leh ṭhianzahova hriat tur chauh emaw tih kha a lo tlangthang leh mai ṭhin si a; social media-ah kan hriat zawng zawng post a, thawn chhawn vak vak te pawh a ṭul ber lo fo a lo ni. Tum loh deuhin mi
ṭhenkhat thlabarna leh manganna, chiaina leh thawpikna, ngaihdan leh hriatna famkim tawk lo a neih tir thei tih hriat a ṭha.
Chhiatna chungchangah thu dik lo theh darh hi a pawi thei em em a, thil hre chiang si lova hre hmasa ber leh hre ber ang maia thu belhchian dawl si lo chu theh darh loh mai a ṭha ber. Mi thusawi nazawng pawh rin loh tur a ni.
Disaster Management Act, 2005 section 54 ah chuan mi tichiai a thuthang dik lo thehdarhtu chu kum 1 lungin tan tir emaw pawisa chawi tir theih a ni. (Whoever makes or circulates a false alarm or warning as to disaster or its severity or magnitude, leading to panic, shall on conviction, be punishable with imprisonment which may extend to one year or with fine) a ti nghe nghe.
10. Tunhma lirnghing kan lo hriat ṭhin te aia tunlai lirnghing kan ngaihven chhan hi kan ram chhungah ngei a nghin tak fo bakah thil tihchhiat a neih ve tak nual avang te, mahni in lama mutmu tuah ngam lo kan awm tak nual avang te, Covid-19 inkharkhip vanga social media kan khawih nasat vanga chinchang kan in hrilh hriat zung zung avangte pawh a ni maithei a. Mahse tun ṭum chauh hi kan rama epicenter nei lir nghing an ni lo va, a lo nghing fo tawh a, a lo la nghing zel dawn a (a hun, hmun leh nat zawng tur hre lawk lo mahila).
Pathian zarah kan la vannei zel a, na tawkin min la sawi lo mai mai a ni tih hriain, a chunga kan sawi tak te hmang khian hmaI la ang u. Lirnghing pawh min sawi zin deuh a hlau hluai, hun a kal hreta fiamthu nana hmang a, theihnghilh leh zui mai mi ni lo ila. Sawrkar pawhin duhthusam ang ni vek thei lo mahse theih ang tawk tawk chuan hma a la ve zel a; tun ṭuma lirnghing lo thleng aṭang hian inzir fing ila. Mimal, chhungkua, khawtlang, kohhran leh sawrkar ang pawhin Disaster Management lamah hma i sawn zel teh ang u.