SORKAR THAR TUR A CHIANG TA
Assam State awpna hnuaia Lushai Hills District kan nih tirh 1898 aṭanga chhûtin kumin 2022 hi kum 124 -na a ni ta reng mai! Khata ṭanga chhût khan vawi engmaw zat inthlanpui chi hrang hrang MP, MLA, MDC, AMC, LC/ VC kan hmachhawn tawh a; hei bakah hian Kohhran, pawl / NGO, Pressure group leh eng eng emawah inthlan kan hmachhawn chãmchi bawk ṭhin.
Hotu/ hruaitu ṭha, fing leh tlãk nei tur chuan huho pawl awmkhawm zing aṭanga inthlan chhuah a ngai ṭhin. Inthlan hi a nuamin a phurawm hle ṭhin a, mipui rorelna leh lalna (democracy) innghahna bulpui ber a ni bawk. Kan hma lawkah inthlanpui kan hmachhawn leh dawn ta, inthlanpui hmachhawn turin thla 14 chiah kan hmabak ta bawk.
Political party tinte an insingsa ṭan leh ta sung sung mai! Ministry chelh mektuin sorkar leh ngei tumin thih thain ṭan a la mek a, eptu party hrang hrangte pawhin ministry thar din ve ngei tumin ṭan an la mek bawk.
Mi ṭhenkhat lahin- "Sorkar lai hrawn nawn leh emaw, ministry lo chelh tawh ṭhin party thlan nawn leha chawṭhing her lum leh ṭhin ai chuan la enchhin loh enchhin ve hrim hrim hi a hun tawh" ti tawk an awm mek bawk. A ṭhen lahin- "Aam Aadmi Party (AAP) zãwlpuite sorkar ve se" ti tãwk lah bo lo. Tu tak sorkar ang maw? tih chu Zoram mipui thinlunga zawhna lian tak, su dup dup reng chu a ni ta. He zawhna pawimawh tak hi a chhanna dik hmuhchhuah i han tum dawn teh ang hmiang?
PAWL THIL TUM
Inthlanpui a hnai a, political party tinin ram kaihhruai an tum dan policy matter leh party manifesto an tlangzarhleh ṭan ta sup mai. CM hlui zahawm tak Pu Hawla'n, "Inthlan dawn apiangin political party tinte'n manifesto kan inziah ṭhatsiak a," a tih ṭhin kha a dik hle mai! Party tinte thil tum hi uluk taka chhiar chuan a ṭha thawkhat tlangpui ṭhin. Mahse, an ziah ang taka tihhlawhtling diak diak erawh an awm ngai lêm lo. A thlawna sum sem policy ngat phei chu an manifesto anga hlen chhuak tu mah an la awm hauh lo niin a lang. Sem ral policy zuar ve ngai lote lahin mipui ngainat an hlawh leh tak tak lêm ṭhin si lo. Mipui lam lah bum fin zawh ni hek suh; a takin in tinah/chhung tinah sum an sem leh tak tak ngai chuang lo tih hre reng chungin a thawmah leh a thlukah an buai a, sem ral policy zunah an uai nghet tlat tawh a, sem tam thei tur ber nia inziak thiam apiang an vote leh mai zel ṭhin chu a nih hmel hle! Mipui an harh chhuah hun meuh chuan phengphehlepa khua a tlai zo ta tih zawng zawng kan chang tawh ang a; kan Zoram hian dinchhuah tih ni reng a nei lo vang.
KHAR CHHAWN POLICY
Mizorama political party hmasa ber Mizo Union khan April 6, 1946-Jan, 12, 1974 thleng khan thuneihna a chang a; a tirah chuan "Common People's Union" tih a ni. Mahse, Mautâm ṭâm 1958 leh rambuai 1966-in a nan buai avangin kal ngaihna tak an hre bik lo ni ngei tur a ni; kum 1974 khan mahni inṭhiatsawmin Indian National Congress (INC) nen an inchawhchawrawi ta ringawt a. An la mawlmang ve deuh bawk a ni mahna, ei leh bar zawnna kawngah economic policy mumal tak pawh an la nei hlei thei lo.
Kum 1978 inthlanpuiah People's Conference Brig. T. Sailo kaihhruai sorkar a lo ding leh a, thla 5 chauha upa a ni tihah an keh chhiat vangin inthlan ṭhat leh a ni a, People Conference bawk a sawrkar leh ta a. Ani khan Human Right Committee dinin mipuiin sipaiho diriamna an tawrh ṭhin dodalna ṭha tak a ni. Ram buai lai a nih avangin a ṭangkai hle. Ani hian economic policy mumal tak 'six basic needs' - chaw, kawlphetha, tui, inbiakpawhna, bungraw phurhna, thingtlang chawi kan leh Aizawl khawpui awmze neia duan tharte a ni a; a tihpuitlin hmain 1984 khan Congress Sorkarin a rawn thlak leh ta a ni.
Kum 1984-1986 term chanve chhung Congress ministry bawk lo ding lehin Pu Hawla CM a ni a. Central sorkar ruahmannain term chanve dang MNF President Pu Denga'n CM hna chelhin min hruai leh a, tu mah mahin ei bar zawnna mumal tak min hlui hman lo va, 1987 First State Assembly inthlanah Mizo National Front Party Pu Laldenga kaihhruai chuan hneh takin sorkarna a chang a. Intodelh policy zamin "Jhum control policy" a kalpui a, Mahse, vanduaithlak takin Ministry huang chhungah buaina lian tak a chhuah avangin hmalakna hman pawh awm lovin, rei pawh kalpui a nih hmain Presidential rules-in kan awm zui ta a ni.
Kum 1989-1993 Second State Assembly & Third State Assembly kum 10 chhung zet kha Indian National Congress Pu Lalthanhawla CM-na hnuaiah kan awm a. Khatih hun lai khan ei bar dinhmun chawi kan nan New Land Use Policy (NLUP) kalpui a ni a; mahse, kan intodelh phah chuang lem lo.
Kum 1998-2003 Fourth State Assembly & Fifth State Assembly Kum 10 chhung zawng kha Mizo National Front Ministry Pu Zoramthanga kaihhruai a lo ding leh a. Khatih hun chhung zawng khan ei leh bar intodelh policy "Mizoram Intodelh Policy" (MIP) kalpui a ni a; sem ral policy bawk mipuiin an atchilh a, kan intodelh phah chuang hlei lo va.
STATE ASSEMBLY (VI & VII)
Kum 2004-2008 & 2009-2013 Sixth State Assembly & Seventh state Assembly kum 10 chhung kha Indian National Congress Pu Lalthanhawla CM-na hnuaiah kan awm leh a. Khatih hun chhung zawng khan New Land Use Policy (NLUP) bawk kalpui leh a ni a. Sem ral policy tho mipuiin an atchilh a, an beidawn thawm a na leh hle lawi a, kan intodelh phah chuang lem hlei lo va.
STATE ASSEMBLY (VIII)
Kum 2018 Eighth Sttate Assembly chu Mizo National Front Ministry Pu Zoramthanga CM kaihhruaina hnuaiah kan awm leh mek a. Nov. 2023 thleng awh tur a ni a, hun tlêm a la awm. Ei leh bar intodelh policy atan Socio-Economic Development Policy (SEDP) kalpui mek a ni a. NLUP nen thuhmun, a hming erawh a hrang, bawkbawn leh manta tih ang vel ni berin a lang. Mipuiin semral policy an châng leh ṭhuap ta mai chu a nih hmel hle; sawi neuh neuh a tam leh ṭan ta mēk.
A TLANGKAWMNA
Kan hun palliam tawh hnu khi chîk takin han thlir kir vang vang teh. I lung a awi meuh em? Khi'ng inthlanpui kan palliam tawh zawng zawngah khian semral policy hian mipui thinlung a luah khah tlat ṭhin avangin India khua leh tui dik tak kum 18 tling chinte chuan - The Constitution (sixty first amendment) ACct 1988. 21 years to 18 years. 21 Mar 2018-in kan hlutna (voting right) Article 326 of the Constitution of India-in dikna chanvo a pek angin kan aiawha roreltu tur thlang chhuak turin zalen takin India khua leh tui dik takte chuan an dikna chanvo an hmang ngei tur a ni. He an dikna chanvo hi duhthlanna thianghlim tak nen ram hruaitu tlak, roreltu tlak ngei nia an hriatte chu vote hmangin an thlang chhuak tur a ni a. Mahse, mipuiin semral policy an atchilh bur avangin KS-ho ang maiin a pe tam thei thei an bawh leh huam huam dawn a; ram hruaitu ṭha an thlang chhuak leh thei dawn lo a ni tih, darthlalang phenah chiang takin a thawiin a hmuh theih.
Ninth State Assembly inthlanpui kan hmabak mek, November 2023-ah pawh hian Aizawl khawpui leh District capital-a mipui tam zawkte chuan Sorkarna la chelh ngai lo political Party thar diai thlirin, duhin, beisei viau hlawm mah se, thingtlang khaw mimir tam zawkin semral policy bawk an atchilh leh dawn avangin sem ral tur ngah leh hausa apiang an sorkar leh mai dawn a ni tih chu kan kutphah kan hrechiang ang maiin a chiang leh ta. Mipui hian sum leh therhlo atchilh lovin thluak fim takin, an duhthlanna dik voting right hi han hmang ngam ṭheuh se'ng chuan aw! Ram hruaitu ṭha leh rintlak kan nei ve tawh mai tur a le! Mahse, chawṭhing her lum bawk ei kan hmabak leh chu a nih hmel mang e? A tuate pawh lo Sorkar leh se, Rom 13:1 hi lungawi takin kan Amen tlang leh mai ang a ni ang chu!
"Pathian thu lovin tu mah roreltu an awm si lo."
- Dr. C. Lalrampana