Renaissance of the Mizo Language No.3
Vision: Mizo ṭawng thumâl rîkdan chung changah hian Vision (hmathlir hmuhlâwkna) ka article hmasa No. 2-ah khan ka ziak tawh a. Tunah chuan Mizo Language Development Board hotute pawhin hna an lo ṭan tawhin ka lo hmu a. Kan ṭawng ziah dan tur an ruahmanna pakhat chu hetiang hian ka lo hmu a: “Mizo ṭawng Keyboard thar Tone-mark kim vek, Romanised hawrawp ni si, eng ṭawng pawh chhut theih vek si ka lo hmu a ni. Ka va lawm êm, ka va hlimpui êm!”
Keini hi lo hmanhmawh viau mah ila, dan ang thlâpa kalpui tur chuan hun a duh rei lo thei lo va, a thawktu tan pawh tih zung zung a harsatna chin a âwm àwm e. Ka phak ang anga ṭawng chungchang ka lo chhui (survey) ve aṭanga ka thil hmuh chhuahte hi han hrilh leh che u ka duh a ni.
1. Grammar chungchanga ka thil hmuh chhuah. Tun lai huna kan graduate hote hian rin aiin sap ṭawng grammar hi an lo thiam lo a nih hi maw le, a nawlpui hi chuan Parts of Speech pawh an hre hrang mang bar lo a ni awm e!
Kan ram education/ school course hi ka hre thuk lo viau chungin lung a awi chiah lo zawng a ni. Heti khawpa English medium school uar si hian grammar kan thiam lo lutuk hi, dik mang lova ṭawng zawt zawt theih kan chak vang a ni ber em? Group pakhata ka zirtirte chu pawl 10 pass vek an ni a, Parts of speech, chi hrang pariat lek pawh zuk hre hrang hlawm lo va! “Middle school-a kan zir bak chu grammar kan zir tawh lo” an ti a. Kei hi High school rap lova zir chhuak ve ka ni nain Parts of Speech nà nâ nâ chu ka thiam khawp mâi. ‘Nge, hengho hian an zir tawh an lo theihnghilh le? Mizo Grammar Society te leh mithiam tam tak ṭhahnemngai takin Mizo ṭawng grammar dik taka hmântir kan tùm a, kan (target) ho hi kan hre chiang lo a ni ang. Heng noun leh adjective takngial pawh hre hrang loho hian adverbial noun, adjectival noun, noun ni si adjective hnathawk, modify, prefix, suffix adt. in han tih te hi awlsam takin an va hriat hmel loh ve aw.
Grammar thiam intiho pawh hi in thiam dan a inang lo leh bawk si, ziah zawm tur leh ziah zawm loh tur thuah te pawh hian kan mithiamte hi in va inhnial nasa si ve le; hmabak in ngah hlein ka hriatpui che u a ni.
Ka article hmasa zawk chhiartu pakhat pawhin ka article ziah kha, “Ka han en thuak hian thu inzawm leh zawm loh tur ka hmu nghal mai,” tih lam deuh khan min rawn hrilh a, kei lah pek chuan, “Thiam nia ka hriat, mi pakhat ka edit tir a nih kha,” ka ti ve ta ringawt a. Grammar hman dik tum lamin in tum lian ber chu ‘a grammar dik taka ziah leh ziah zawm tur leh ziah zawm loh tur’ tih lam hi ni deuh berin ka hria a. Phonetics lam hi chuan a ri (sound) a dik loh chuan ṭawng/ sàwi awmzia an hre lova, an ṭâwng a pâi bawk kan ti.
2. Ri (Sound) chung chang pawh hi: Tuna kum 50 aia naupang ho hian sikulah solfa an zir ve em le? d r m te hi an thiam em aw? Tun lai zaipawl hla zirte hian ri hniam leh ri sángte hi an hre na’nge maw! Ri hniam leh ri sáng hre lo tan chuan Tone-marks hi hriat chian a va har dawn ve aw, ka ti. Kan sawi tawh ṭhin ang khan kan ṭawng hi mithiamte chuan ri hrang hrang chi riat awmin an hre si a, chû'ng ri hrang hrangte chuan chhinchhiahna hrang ṭheuh an neih a ngai bawk a, ṭawng ri chi hrang hrang nihna dik tak hi Chanchinbu - ah te ziaka inhrilhfiah lah hi rin aiin a lo awlsam mang hlek lo mai a; chuvangin hmun leh hmuna ṭawngka ngeia inzirtir kan ngai a ni. Tunlai huna hetiang Tone-marks ngaihvenho (interest) hi ṭawngkain inzirtir ila, darkar hnihah chuan in man vek ang. A hmanrua lam pawh ka nei kimin ka hria. A zir duh apiang chuan min rawn pan mai ula, inthlahrung suh u. Ka thiam chin hi chu tu pawh ka hlan chhawng châk a nia.
Language Board hmalakna hmasa atana ka duh te:
1. Pakhatnaah chuan, Tone-marks chungchangah hian Consultation (inrawn khawmna) hun hi buatsaih thuai a ngai a ni. Tun hma deuh aṭanga mahni thiam dan dana hmangho hi inkohkhawm thuai ni se, tun aṭang hian kan hmang ṭan tawh a ni si a, kan hman dan inang lo hian mi tam tak kan tibuai a ni. Ri chhinchhiahna (Tone-marks signs) atana kan hman hi a inang hlawm lo a nih hi. Mi tam takin hman ve an duh a; mahse, a hman tur leh a hman hun tur an hre chiang thei tlat lo. Tu hman ber hi nge dik ber tihte hi min zawt fo va, “Keia hman hi chu International-a an hman tlangpui lar ber a ni a, Asia rama kan tribalpuite pawhin an hmang a, New Tribe Mission-te’n Tribal ṭawng zawng zawng, an ṭawng an siamsakna atana an hman a ni e,” tiin ka chhang ṭhin. Mahse kan kum rualpui leh keini aia naupang, thiam inti tak tak, mithiam ni bawk site hian an hman ang hi hmang vek tura min duh a nih a, thutlûkna siam harsa tur a nih chuan Pu Vanneihtluanga nen hi chuan rilru zau tak neiin pawmpui pawh kan hnial lo mai thei. A sign hrang hrang kan hman hlawm hi a dikzia leh ṭanchhan kan neihte hi sawiho tlân a ngai a ni. A sign-ah kan inthurual phawt chuan kan mamawh zualpui (Immediate needs) hi chu kan nei thei mai ang. Thil harsa tur chi a ni lo ve.
2. Pahnihnaah chuan, Board hian kan mithiam leh sumdawng liante be rawnin Mizo Keyboard bik tur hi siamdan ngaihtuah hmasak a ngai dawn a, hei hi hna hmasaah neih a ngai ang. Kan ṭhalai Computer thiamte hian in duang chhuak thei hial lo maw? Computer company tan chuan hausak lawihna tham a tling dawn a nia. Computer Keyboard siam thar turah pawh hian a Key eng zat nge kan mamawh ang, tih sawi chian a ngai dawn a. Keyboard atan pawh hian Provisional Keyboard siam a ngai mai thei a ni. Chumi awmzia chu Tone-marks vowel tinah pali zel siam a ngai dawn a, (pariat em em chu kan pawm lo turah ka ngai teh ngawt a). Keiniho hunah pawh hian kan hmang ve hman turah ka ngai deuh va.
Kum 100 daih tur hi chu ngun lehzuala kan buatsaih a ngai ngei dawn a ni. Keyboard kan siam dawn chuan kan a aw b pawh hi siam belh a ngai ngei dawn a, Vowel hi chu siam belh vak a ngai lo turah ngai ta ila, Consonant erawh chu siam belh a ngai ngei ang.
Hawrawp kan siam belh tur te.
1. Kan ṭawng rîk dan chhinchhiahna (Tone-marks)-te pawh hi vowel chunga chhinchhiahna siam ngai lovin thumal bûl consonant kan siambelh aṭangin kan siam tawh mai ang.
2. Aspirated sound “th, ṭh, ph, hl, hn, hm” kan neihte pawh hi a hranpaa ‘h’ kan ziah belh ngai tawh lovin a key thar ṭheuh kan siam belh mai ang. Key kan va ngah awm ve, tiin lo buai mai suh u, hnamdang hian hawrawp an ngah a nia, keini chuan 25 chauh kan nei a nia. Kan anpui, ṭawng ri thlûk nei (Tonal languages) hote ngaihtuah chuan Consonant leh Vowel te hi kan lo nei tlem hle asin, i han bihchiang deuh teh ang.
Hnam Consonant Vowel
Thai 44 32
Vietnam 24 11 (diphthong & tripthong an la nei bawk)
Cambodia 35 24
Laos 27 33
Akha 19 10
Mizo 19 6
Kan hawrawp hman mek hi 25 chauh a nih laiin, kan Keyboard tharah chuan kan nei tam ve deuh ang chu, mahse buaina tur a awm bik lo vang. Keini kum upaho hmuh hman tur hian ṭan nasa takin i la ang u aw.
Tun atan chuan a awlsam chinah hian hma la hmasa phawt ila ka tih deuh te chu, Tone marks chhinchhiahna hi, ri sáng (high), ri hniam (low), ri er/lawn (rising), ri sáng aṭanga kuai thlà (falling), thlûkna (long vowel) te hi nei ila, thlûkna/thlûk tur hi chu a tam lo ve, ṭawng pangngai lo deuhva kan thusawi kan uar duhah te hman chauh tur niin a lang. Chu lo leh chu, hetianga sign/mark hman tur hi mahni duh ang anga hmang hlâwm lo hian kan hman turte zirhona (consultation) hi neih thuai a ṭul a ni e.
- Rev. Lalthanzauva