Entrepreneurship Development leh a chhehvel
Entrepreneurship chu ‘risk’ a ni a, risk a nih chhan chu hlawhtlin leh hlawhchham inkar a hlat em vang a ni. A risk fuh chu an dingchhuak lawp mai a. A tifuh lo vek vek erawh chuan an tuar ṭhin. Chuvang tak chuan chona (challenge) a ni a. Ngaihtuahna leh thluak tak tak hmang lem lo tan luhchilh chi a ni lo. Sorkar hnathawha thawh chi a ni lova, thawh hunbi awm lo, chauh leh hah sawi theih pawh a ni lo. Entrepreneur hlawhtlingte nunphung va copy ve ngawt chi lah a ni hek lo. A tuimi te tan erawh a nuam a, mahni leh mahni an in-boss a, an chunga thuneitu, tih tur leh tih loh tur hrilhtu an awm ve tawh lova, nuam ti takin an nitin eizawnna hna an thawk ṭhin.
Sorkar hna-in min daih tawh si lova, hna tam tak siam chhuaktu a ni tih satliah mai a ni lova, Entrepreneurship chu hmasawnna hnukpui (growth engine) a ni. Khawvel ram changkang kan tihho hi zir ila, India ram state hmasawn kan tihho hi zir ila an changkanna bulṭhut chu ‘entrepreneurship’ vek a ni. Hmasawnna lianpui lokal hrang hrang - rel kawng, national highway te, building lianpui pui te hi entrepreneurship kan chawikan si loh chuan hmasawnna zik bul a ni thei. Tunah pawh Vishal leh Bazar India an lo lut a, kan Zoram thil chhuak leh siamchhuah an zuar ve miah lo, rilru a na.
Kan ramah pawh kan harh chho ve ta viau mai. Congress-in NEDP hnuaiah ‘Entrepreneurship Development Scheme (EDS)’ a siam a. MNF-in SEDP hnuaiah an dah bawk a. ZNP-in FOSEP leh YES programme hnuaiah kan dah bawk. Kum tam tak lo atchihtu leh lo vahvaihpuitu ka nih ve avangin a lawmawm ka ti khawp mai. Chuti chung chuan Mizorama kan party hotu tam tak hian ‘entrepreneurship’ tih leh ‘skill development’ tih te hi thil thuhmunah an la ngai lawi a, party hruaitute zingah sawifiah thei an khat pharh mai - a hahthlak ve det.
Entrepreneurship hi tihchangtlun theih, tihhmasawn theih, tihlar theih a ni. Ram hruaitu fel leh ṭhate chuan an ‘develop a, an promote’ bawk a, scheme leh policy an nei ṭhin. Chutianga entrepreneurship chawikang tura pawimawh ber pakhat chu bulṭanna (start-up capital) thu hi a ni a. Entrepreneurship chu risk a nih miau avangin start-up capital hi a thlawna sem chi a ni lova, a puka puk ngei tura ngaih a ni. Sumdawnna leh industry - corporation leh company eng anga lian pawh nise loan an puk ngei ngei ṭhin. Sap ram leh Vai ramah chuan chutianga business venture ṭha lo piang chhuakte’n an puk theih turin puktirtu (investor) te’n sumdawn nan an lo hmang ve thung a; pung awmin an tangka an puktir ṭhin. Bank leh Financial Institutes te pawh investor vek an ni. Chu chu ‘Venture Capital Funding’ te an ti a, ‘Angel Funding’ te an ti a. Business proposal leh idea nei ṭhate’n investor an pan a, loan an va dil ṭhin. Heng entrepreneur larho - Microsoft dintu Bill Gates-a te, Facebook dintu Mark Zuckerberg-a te, Alibaba dintu Jack Ma te, Flipkart dintu Arun Bansal te ho zawng zawng hi Venture Capital Fund aṭanga loan puka sumdawnna kalpui vek an ni.
Kalphung nghet ‘entrepreneurship eco-system’ hi hmundangah chuan an kalpui ṭha a. Keini ramah thung chuan kan kalpui lo chauh pawh ni lovin kan ngaihtuah pha lo hrim hrim ṭhin. Bank loan lah chu a tithei leh sum nei deuh tan lo chuan a harsa lutuk. Heng hi ka vei ve ṭhin a, ka dap kual ka dap kual ṭhin a. Kum 2010 phei kha chuan central sorkar scheme pakhat ‘Credit Guarantee Scheme’ an tih - entrepreneur ṭhate’n dahkham leh guarantor ngai lova loan an puk theih dan tur ngaihtuahin Mumbai lama Credit Guarantee Fund Trust for MSE hotute Aizawl-ah kan ko chhuak a, seminar leh workshop te kan huaihawt a. A tihhlawhtlingtu bank lam an chet ṭhat duh miau loh avangin a zuzi leh ta a ni. Chu Credit Guarantee Scheme pawh chu lo hmu ta ila a puka puk tur tho a ni; a thlawna sum dawn theihna lam a ni chuang lo.
Sorkar hnathawh tum lo ve ngat ka nih avangin entrepreneurship lam hi college kal lai aṭangin ka buaipui tawh a. Hlawhchhampui pawh ka ngah, hlawhtlinpui pawh ka ngah. Tam tak chuan thil tilawr duatah min ngai a, kei erawh chu ‘serial entrepreneur’ ka lo ni daih a. Thil pakhat ka tih zawhah a dang tih zel duh chi ka lo ni si. Chutiang taka inhambuai ka nih vang nge ka hre lova, Mizoram sorkarin NEDP a han tlangzarh khan Entrepreneurship Development Scheme hi a rawn telh ta a. Ka ngaihdan te, ka duhdan te, ṭha nia ka hriatte rawt ve turin min sawm ve a. A NEDP hrim hrim kal dan lam chu ka ngaihtuah hauh lo, EDS bik kher kher hi chu ka hre chiang ve hle mai. Pu Rinzuala (UNDP) leh Dr. Laldinliana Varte (MZU) te nen Expert Member-ah hial min dah ve a. Mizorama kan entrepreneur chawrno mek, bulṭanna tura harsate tan ‘Micro-Start Up Capital Competition’ siamsak pawh agenda pakhat-ah kan dahlut ta a ni.
He Micro-Startup Capital scheme hi NLUP emaw MIP emaw anga sum faia pawisa kan sem vaih chuan kan hlawhchham dawn tih kan hre chiang a. Sumdawnna lian tham lo (micro enterprise) bikah entrepreneur harsa si, project proposal nei ṭha site hi an sum mamawh (project cost) zaa 50 tal tumsak ila, a bak zawng zaa 50 chu inngaihtuah ve se, sum paia pawisa an lo nei lo a nih pawhin an rawn thawhchhuahpui ve tur (promoter’s share) kha thildang aṭangin rawn sual chhuak ve se, mi tam tak eizawnna kan siamsak thei ang kan ti a ni. A project zaa za pawisa kan pek a, 100% risk-free a nih chuan entrepreneurship rilru a kalh a ni, kan ti. An project cost zaa 50 a thlawna an hmu thei tur ringawt pawh hi a ropui lutuk. Ka mimal ngaihdanah pawh zaa za bulṭanna tur pawisa inpek hi ka duh lo hulhual. NEDP hnuaia Mizoram State Entrepreneurship Development Monitoring Committee (MEDMOC) hmalakna kal mek hi ka tel ve chhung chuan khawvel hmun danga an tihhlawhtlin tawh dan ang zela kalpui tura nawr zel ka duh.
Micro-start up competition-a lawman dawngtute hi entrepreneurship booth camp neih puiin, EDP class pe-in MEDMOC-in a enzui ang a, mellung 1-na aṭanga 3-na tehfunga siamin an bana kai chunga kalpui nise kan ti bawk a. An harsatna tawhte enpuiin pawisa an dawn aṭanga ni 60 chhunga an tihtur ṭheuh roll-out tir kan tum nghe nghe a ni. Chutiang kalphung chu Korea te, Malaysia-ah te, Israel-ah te an hlawhtlinpui em avangin India sorkar pawhin a la chhawng ve a. Rajiv Gandhi Udhyami Mitra Yojana (RGUMY) an ti a. He tihdan phung hi MEDMOC pawhin a theih chin chinah zawm kan tum bawk. Mizorama la awm ngai lo, ‘budding entrepreneur’ te tana thil ṭha lutuk hi politics khelhna chi a ni lo. Eng pawh lo sorkar se, MNF emaw ZNP emaw MPC pawh sorkar se chu aia ṭhaa tih vak ngaihna a awmin a rinawm lo.
Entrepreneurship hi politik khelh nana hman chi a ni lo. Politics ngelnghet innghahna lungphum chu entrepreneurship hi a ni tih hi vawngnung tlat ila, chu thil chu kan hriat fiah hun hunah kan ram hian hmasawnna ke a pen thei ang. Entrepreneurship tihhmasawnna atan a thlawna pawisa sem kan sawimawi a nih chuan entrepreneurship subject hi kan zir ṭhat leh a ngai tihna a ni. Lehkha hi ka chhiar nasa ve hle a, entrepreneurship chungchang ngat phei hi chu ka luhchilh hle mai, khawvel khawi ramah mah hian a thlawna ‘Start-up Capital’ sem dur dur an awm ka hre lo.
- Joseph L. Ralte, Camp: Phaibawkkawn, Seling