Fimkhurlohna leh mahni thu Duh luat vang a ni thei em?
“Mahni chauh kan in ngaihtuah a, kan ram chin bak engmah kan ngaihtuahlohna hian ram leilungah pawh chhiatna a thlen ṭhin a, tuihawk luankawrin kan ram a pelh chuan kan duh tawk a, a luan zelna tur kan ngaihtuah lo, khawpui chhung tui luankawr-ah leivung, bawlhhlawh kan paih vak vak a, fur ruahtui a lo thlen huna a len bo turin... Pawisa neih vanga rem leh rem lova in lian pui pui kan sa te hi min ti mangangtu mai an ni zo ta, harh tur lah an harh tlai ṭhin bawk si a...”
Hmanni-a chanchinthar pakhat ka chhiarah chuan Aizawl khawpui leilung him tawklohna a ni tlat mai. Aizawl khawpui leh Zoram hmun hrang hrang chanchin kan hria a, leimin te, chenna hmun in chawpa lei tawlh ta te, a veng venga him lo, kawng bal hlawk te, lungrem chim te tam tak kan hria a, kan mangang a, a tuartute pawh an khawngaihthlak. A chhan chu kan fimkhur tawk loh vang a ni ber a, mahni hma kan sial bawk a, mahni chan a ṭhat phawt chuan him tawkah kan inngai mai ṭhin hian thil tam takah kan tuar tlang a nih hi maw! Thil ho tak angah kan fimkhur tlan hian engemaw chen chu himna a awm ve a ni. Ṭanrual a pawimawh hle.
1. Fimkhur tawklohna hian chhiatna a thlen thei:- Aizawl khawpui hi a tir aṭangin ruahmanna fel thlep thlawpa din a ni lo a, thuneitute tlai khawhnu-ah ṭan an han la thar ve leh a, engemaw chen chu min chhan tho mai. Chhiatna tam tak lo thleng ṭhin hi chu a chenga te kan fimkhur tawk loh rah liau liau a ni. Mihringin chenna kan mamawh a, in kan sa a, kan duh duhin kan ram chinah kan sa a, tui chhe paihna kan mamawh nghal a, chu tuichhe paihna chu mi tam zawk phei chuan kan in sirah kan khawh chhuahtir ringawt a, tui luanna lam ngaihtuah miah lovin, kha tui khan luanna mumal a neih loh chuan khawiah nge a kal ral tak? tih hi ngaihtuah kan tam lo.
Fimkhurlohna leh ngaihsam lutuk avangin kan tui chhe paih kha lei chhungah a thamral a, lei a lo tihnip zel a, fur ruah a lo tla a, a chang leh ni a sa em em a, lei kha nasa takin a lo hnip a, chu chuan leimin engemawzat a siam ta ṭhin niin a lang. A mual mualin a tawlh a, kan leilung hi a him lo tih mithiamten an sawi fo si a, leilung him tawk tawh loh nak laiin a chenga te tui chhe paihna lamah kan fimkhur lo hle. Mahni ram chhung chauh kan ngaihtuah tur a ni lo va, kan tui chhe paihna kha mi ramah a luan dante mumal takin kan siam vek tur a ni. Hetah hian veng chhung local council te an pawimawh a, sawrkar pawhin dan mumal tak siamin, khawpui himna turin hma a lak a ngai hle. Mitin hian kan tui chhe paihna hi fimkhur ila, ṭangrual ila, leimin chhiatna tam tak lo thleng tur hi kan pumpelh ve thei asin. Mithiamte thurawn zawm bawk ila, chu chu kan himna tur pakhat ve a ni. Hriat loh vanduaina lo kal ṭhin hi chu tuma sawi phak a ni lo, mah se, mahni tawk ṭheuhah fimkhur tlang ila chuan kan chhiatna tam tak lakah hian kan him ngei ang le.
2. Mihring chenna bula vawk vulh hi:- Aizawl khawpui lunlai tak takah hi chuan vawk vulh hi an tlem ve zel a, mah se, veng tam zawkah hi chuan mahni in bul maia vawk vulh hi hmuh tur a la tam em em mai hi a ṭha lo ngawt mai. Hmanni-ah veng pakhatah ka leng a, ka lenna in chhung chu vawk in rim a rawn nam lut leh ham ham ṭhin a, kan dak chhuak chu kawmthlang hnai takah vawk an lo vulh chu niin... Ka len chhung ringawt pawhin ka lu a na vek hman mai, tukverh khar chuan in chhung a thaw ipik si a, an hawng lo thei bik si lo va, hriselna atan pawh a va ṭha lo ve aw! A neitute chuan vawk in silfai reng a ngai a, silfai hi chuan a rim pawh a ziaawm deuh a, mah se an silfaina thli kha khawiah nge a kal ang aw, an vawk in ka en a, vawk in silna tui chhe luanna tur a awm miah lo, a thlang maiah chenna in a awm a, kha tui chhia kha lei chhungah a thamral mai zel a nih chuan leimin a va la hlauhawm dawn em.
Hetiang chiah hian vawk vulhna thli luanna mumal awm si loh avanga chenna leimin ni awma han ngaihbel tur sawi tur tam tak a awm a ni. Vawk vulh tur chuan mihring chenna hnaih lutuk lo se, awih tlan ni thei se a ṭha viau mai thei, a chhan chu an ek leh zun awlsam taka a luan ral zung zung kha a ṭhat zawk a rinawm. A rim chhia pawh a ziaawm ang a, hriselna chenin a nghawng thei a ni. Miin boruak thiang an thlahlel em em laia vawk in rimchhe tak mai a hip reng chuan lu a na bur thei a ni. Ram changkang kan tihah chuan hetiang ang midang tana hnawksak a awm te chu rorelna hmun (court) ah an zualko thuai ṭhin. Mizote erawh insawisel kan hreh a, kan hreh ang ngeiin han sawi dek dek ila, a sawitu kha inthlahrung tur zawka ngaih khan an lim erh zawk zel. “Ka ram chhung a ni a, ka thuneihna alawm” an ti mai ṭhin. Midang tana boruak rimchhia an siamna lam leh an hnawksakna lam kha an hre duh miah lo!
3. Duh aiin kan luhlul:- Kan insak dan phungah te, kan tuihawk luan kawr siam danah te, vawk leh ar kan vulhna kawngah te hian midang tan kan hnawksak pha em? kan fimkhur loh avang hian chhiatna thleng thei a awm em? tih hi kan inenfiah fo a ṭha.
Tui chhe paihna mumal taka a awm theihna turin thuneituten ruahmanna mumal tak siam ngei se, a nih loh pawhin ṭhenawmte nen tui luanna tur insiam rem se, “ka ram a nia, ka phal lo” kan tih tlat chuan mihring chennaah chuan tui chhe paihna a ngai ngei ngei a, tuiin luanna tur a zawng dawn tho tho. Chuvangin, keimahni tan a ni tih kan hriat a pawimawh a, chu chu kan hriat chuan kan zawm ngei bawk tur a ni ang. A ṭha lo tih kan hriat reng pawh hi tam tak chu kan luhlul ṭhin avangin kan duhthu-in kan kalpui mai ṭhin a, tun dinhmunah hlauhawm lo mah se nakina chhiatna lo thleng thei a ni a, kan fimkhur hle a ṭha. Mimal kan buai a, khawtlang kan buai a, sawrkarin “Helai chu hmun hlauhawm a ni a, in sakna atan pawh a him lo” a tihna hmunah pawh tam tak chu fur ruahtui a lo hul chuan kan awm lui tho a, a tawpah chhiatna a lo thleng ṭhin a ni. Insiamṭhatna hun engemaw chen kan nei ve tho ṭhin a, hemi hun chhung hian a him lo nia kan hriat chu kalsan dan ngaihtuah mai kha a him thlak hle.
Kan hotuten faina kawngah theihtawp an chhuah chung hian mi tam tak, fing var lem lo, changkang lem lo hi kan la awm nual, kawng sira bawlhhlawh lo chhek vum thur te hmuh tur a la awm a, heng bawlhhlawh a paihna hmun lova paihte hi an changkang lo hle. Kawng a tiṭawp a, kawng a tichhe bawk. Kawngsira leivung bun a, tlan san leh daih te, mi ram a ni em tih an ngaihtuah miah lo va, leivung hnaivai tak taka paih vak vak hi hmuh tur a tam a, hei hian leimin a siam awlsam thei bawk. Luikawr hmun remchanga leivung, bawlhhlawh kan paih vak vak ṭhin te hi kan sim a va hun tawh em! Chenna hmun hnai tak pawh nise, luikawr remchanga kan paih mai ṭhin hi kawng hrang hrangin chhiatna a thleng thei. Ruah bawhawk a rawn sur a, leivung, bawlhhlawh inhnawh pingin kawngpuiah a rawn vawrh chhuak a, a ṭawpin a rimchhe em em a, kawng a tiping vek thei a, mihring kallai tan pawh a hlauhawm a, nunna thlengin a chan theih a ni. In dinna leilung tan pawh a him lo thei hle.
Mimal insak dan hi chu theih ang angin an fimkhur ve tawh a, sawrkar building sak, quarters sak te hi a dinhmun a derthawng viau ṭhin niin an sawi. A chhan chu sum hlep hnem loh hlauh lutuk vang pakhat a ni. A ban bulṭhut, innghahnaah te pawh rod hmang lova, mau hmang ta mai mai sawi tur hria te pawh an awm a, rod hlui tak tak, man tlawm zawk hmang duh ta mai te, cement ṭha lo pawlha lo hmang duh mai te, a pawlh tur nihna dik tak pha lo va in sa ve mai mai te sawi tur a awm nual ang. Hlep hnem duh lutuk vang a ni ber mai. Heng zawng zawng hi kan fimkhur loh vang te, kan duham luat vang te, kan thu kan duh luat vang te, midang tana hnawksak tur kan ngaihtuah lo va, mahni tan chauh kan ngaihtuah avangte a ni tlangpui.
Kan himna tur zawnah chuan ṭangrual ila, mithiamte thurawn pawh pawm tlang ila, kan vaia ṭhat tlanna turah chuan thuawih tlang dial dial ila a va ṭha dawn em! Keimahni kan in venghim tihna a ni. Kan fimkhur loh luat avangin chhiatna a lo thleng ve thei tih hi hria ila, keimahni leh keimahni hi kan in vaw chawrh chawrh a, kan hliam pheng phung a nih hi maw!
- R.Zomawia