Written by
- Dr Zodinpuia Pachuau

GALWAN-A CHINA INLULING MEK HI

Ralkhat aṭangin Ladakh-ah India sipai leh China sipai an intual vuak vak mai tih kan lo hria a. India sipai 20 lai chu an hotu nen an thi a. China sipai thi zat erawh hriat a har ngei mai. 40 vel, 30 chuang chu an thi ang tih vel a ni nuai mai. A vawi khat nan chu ti zat zat an thih loh thu an rawn sawi chhuak ve a, eng zah nge thi erawh an la sawi chhuak ta chuang lo a ni. Ramri (Ladakh Indo-china international border)-a sipai patrol intawh avanga buaina (skirmishes) ang maia a nawlpuiin kan ngaih kha a lo ni hauh lo a ni awm a. Hun an vei hret a, military lamin he buaina chhuahna hmuna thil awm dante sawifiahin, a ṭhenin China-a Totalitarian awpna hnuaia Communist Party hmalakna hrang hrangte chhuiin an sawifiah bawk a, a ngaihnawmin mak tih tur a tam hle mai!

Ladakh hmun a Line of Actual Control (LAC) an tihah hun rei tak India leh China sipaite hi an patrol ṭhin a, atu emaw zawk zawk a lehlam ram chin ngaiha an va patrol-in sipaite hian mahni ram zawk hauhin an lo inhial fo tawh ṭhin a. Kum 1962-a India leh China an indo hnu khan India-in a ram china a ngaih Aksai Chin chu China-in an luah tawh avangin Aksai chin bul Ladakh hmunah LAC hi siam a ni. Mahse kha indonaah khan India an chak loh miau avangin India chuan a ramri chin (Map-ah te pawh a la chuang a) anga a ngaih a ni. Ladakh-ah hian Inco-china ramri thui tak awmah chuan tuna buaina chhuahna Galwan hi LAC aṭanga India ram chin chhunga awm anga ngaih a ni. LAC hrulah chuan mahni ramri chin anga an ngaih ve veah India leh China sipaite hi an patrol ṭhin a, LAC tichiang turin vawi hnih/thum lai inbiaknate pawh neih a nih tawh hnuin India lamin chiang taka LAC an rin laiin China lam hian LAC tak hi an sawi chiang duh ngai lo a ni. 

Galwan ruama India leh China sipai inbehna avanga India sipai 20 lai an thi tih kan hriat meuh hi chuan LAC hmun thumah a kaihhnawih innawrna a lo awm reng tawh a. Chung zawng zawngah chuan China sipaite chu India sipaite patrol-na ṭhinah ngawi rengin a lo inkulh reng tawh a ni. Covid-19 avanga kan khawvel kan buai mek lai hian China hian a sipaite hma táwngah dahin a ralthuam famkim nen Taiwan lam bakah chhak lam leh chhim lam China tuipuiah pawh a lo che viau hman tawh a ni. A lan dan chuan LAC aṭanga mahni ram chin chin bak va neih tum awm anga che hmasaah India hi a ṭang ngai lem lo niin a hriat a, tuna LAC hrula buaina dang pahnihte pawh hi China-in India ram chin chhunga a rawn inkulh emaw rawn inkulh a tum vang a ni tlangpui awm e.

Chutianga April thla aṭang tawh a, buaina lo awm Covid-19 avanga kan bengkhawn lem loh chu June ni 15, 2020 khan sipai pahnihte inkarah a vawrtawp a lo thleng ta a ni ber mai awm e. Sipai 20 laiin ṭul lo taka an nunna an chan takah chuan zawhna a tam ta hle a, India sorkar ngei pawhin nikum lama J&K-a kan Indian Constitution Article 370 chungchanga hma an lak vang a nih lohnate an sawi nghal ta mai a. Mahse hun an kal zel a, kha Article tihtawp tak avanga LAC bul hnaih India chhunga hmalak tawhna chak zawka hma lak mekna chuan China lam a ti ralṭi/ralkhel viau ni tur a ni.

India sipaite China ram chhunga lut angin China lamin an sawi laiin, India chuan China sipaite chu India sipaite patrol rengna ṭhinah an rawn luh zâwk thu an sawi a. An intihbuaina tak Galwan ruam hi India chhung a nih thu mi chik mite leh sipai hotu tam tak sawi dan a ni. COVID-19 avanga khawvel buai laiin hetia boruak an sosang ta mai hi a hun lo mang e tih rilruah a cham lo thei lo. Mahse Wuhan-a he hripui hmuhchhuah a nih aṭang khan China Communist sorkar hian a mipuiah duh angin thudik a hriattir lo deuh nge, thu thup a ngah deuh. China-in Covid-19 chungchang leh a kaihhnawiha a tihṭhat tawk loh avangin mipui lungawi lo ṭan (chu lungawi lohna chu China Communist Party, sorkarna chelhtu hlauh ber niin mithiam ṭhenkhat sawi dan a ni nghe nghe) rilru kaih pen nan thil awmzia sawi tum India Sipai hotu chu an lo vuak thlûk ták dêr avanga Galwan face-off hi thleng ta a ni a, kan rilru pawh a la ta viau nghe nghe a nih hi maw – China lam pawh a ni tho ngei turah ngai ta ila. 1962 indona kha China-a ṭam a tlak vak avanga China sorkar - Communist party – mipuiin an dem theihna laka mipui rilru kai peng tur a hmalakna a ni tawh a, Covid-19 chungchang leh a kaihhnawiha dem a hlawh theihna laka mipui sûkthlêk kâi péng tura Galwan innghirnghona thleng ta pawh hi a ni ngeia rin a ni.

India sipai hotu lian ṭhenkhat sawi dan chuan, India sorkarin LAC hrúl, India chhung lama China nena inrínna hnai tak thlenga kawng (DS-DOB) India sorkarin a siam chu nikum lam atang tawhin China tiralkheltu a ni tawh a, China lamin an ngaihmawh em em thu an sawi a. A chhan ni ber chu indo thu hlaah India sipaite'n chu DOB kawng hmang chuan supply duhtawkin an inpek theih dawn vang tihte pawh a awm. Tin, tuna Galwan-a an invuak chiamna chhan pakhat chu LAC aṭanga km 7.5 leka hlaa India lam ni si a, India sorkarin DOB kawng zawm zelna lei an sak chuan a tihzual phah ti te pawh an awm bawk a. Tin, China lam hian LAC chin hriat chian loh mah se, India leh China sipaite patrol ve vena hmun tlang sang tak tak chu an ta anga hum an duhna chhan ni pakhat bawk chu, chung tlang aṭang chuan DOB kawng chu awlsam taka zuk kah phak a nih vang ti te pawh an awm a ni. He kawng hi India tan chuan a pawimawh hle a, hun tawn dan azira mamawh inpek zung zung theihna tur a ni. Ngaihdan ṭhenkhatah chuan, India lamin helai hmun atan, abik takin indo thu hla awm thulhah hmasawnna ruhrel a lo siam tawh chu, awlsam taka China hian Galwan ruama ram anga a hauhna hian a neihsak mai thei a, mahse China hian Galwan ruama luite inhmuhkhawmna (estuary) thleng hauh tum anga a lanna chuan tum lian zawk (Military point of view aṭangin) a neia hriatna a awm ve bawk a. Khawvela thlawhna ṭumna sang ber (airfield) Daulat Beg Oldi, Karakoram Pass Indo-China Border aṭanga hnaih têa awm neih duhna hial pawh a ni thei, tih a ni.    

Khawvela, a ruka ram leh ram inerna awm ru reng, super power inchuh rûk rengna rilru aṭang chuan, China hian India bakah India sangawizawnpui USA te, ram dangte hnenah tun hma ang lo takin China hian rikrum thilah pawh vawi khatah ram pakhat aia tam hmachhawn thei a nihna tarlan a tumna a ni, ti tawk an awm nawk a. Engpawhnise, China-in WTO a zawm aṭang khan a in-Globalize ve a, a market pawh a liberalize a. Amaherawhchu WTO dan lo ang takin China-a company lut turte erawh an IP rights phal taka China sorkar, Communist party kuta a hlan loh chuan an luh phal a ni ngai lo a ni. Mi ṭhenkhat sawi duh dan phei chuan, WTO hnuaia ram hrang hrangte hian insumdawn tawnnaah WTO dan zawma inrintawnna nena hma an lak laiin, China hi chu beram kara beram vuna inbel sihal ang mai a nih thu an sawi a ni.

Kum 18 chung teh meuh mai an thil siam chhuah (products) ‘Made in China’ khawvel hmun hrang hrangah tlawm te tea an hralh chhuah theihna chhan chu China Communist Party-te hian an export an subsidize bakah an company chutianga hma late chu sum leh paiin nasa taka an tanpui ṭhin vang a ni. Tum an lo nei lawk daih tawh a tih loh theih loh awm e. An tum ber chu ram dangin an thil siam chhuah a man tlawm zawka hralh chhuakin ram danga local products te a luah lan theih nan a ni a. China company rinchhana ram dang mipui siam duhna vang a ni (Market inelnaah chuan thil âwm lo pawh a ni awm lo ve). Mahse he ti khawpa China-in a thilsiam khawvela thawnchhuah nasa tak awm si hian China hian an currency hi dollar aṭanga tehin a dah hniam (manipulate) tlat thung a ni.

Ram reithei tak tak Asia-a mi leh Africa-a mite ram hmasawnna ruhrel (infrastructure) lamah a sum pûktirin hma a la nasa em em a, China lakah leiba nasa tak siamsakin, an rulh thei loh khawpa hmalak puiin (ram rethei an nih avangin), chung ramah chuan China tana pawimawh tak tak tur (strategic) ram a laksak a, chungah chuan a sumdawnna bakah a military lam pawh a chhawp ṭhin a ni.

Hetia China-in nasa taka a economy chawisan nana WTO zawm ve si a, a sumdawnna nasa taka WTO hnuaia ram dangte ah a tihlen a, insumdawn tawnna a neih lai hian, China rama luh tum ve te erawh WTO dan bawhchhiain an IP rights China kuta a dah loh chuan an luh a phal ṭhin lo tih hi i chhinchhiah ila. Chungte chu entirnan, FB te, instagram te, youtube te etc. a ni a. China hian chungte chu a ang chiah entawnin (clone) China-ah a mipuite hman turin a siam ṭhin a ni. China aṭanga ram dang hlawk vena tur a dang chat a, a thilsiam hmangin ram dang aṭangin hlawkna nasa tak a tel a, media lama changkannain tute pawh min hrut chhuah vekte chu a ang chiah siam vein, chumi hlawkna pawh chu a tel mek a ni.

Galwan-a China nena India intihbuai mek hi, thlir dan hrang hrang a awm thei ang. Covid-19 avanga online meeting kan tihte a zoom kan hmante pawh hi, tunah hian China-in a monitor tih thute pawh a awm veleh zel a. Ramin Classified a tih, ram himna tura ualau taka a tarlan lohte pawh zoom hmang kan awm chuan China hian an thu (ruk) sawi zawng zawng a lo hre vek dawn tihna a ni.

Engpawhnise, Galwan-a thil thleng avanga China nena India ui leh kel ang deuhthaw maia kan awm mek hi eng tin nge kalpui zel a nih dawn tih chu hunin a hril ang a. Covid-19 avanga khawvel kan buai em em lai a, kan economy pawhin a tuar em em vek lai a, China hetianga a chet tlatna hian, zeldin thubawl deuh reuha Covid-19 chu China laboratory aṭanga siam chhuah tih thuthang awmte pawh mi a rinhlelhtir rum rum thei mai awm e. Thil chiang em em ta chu China Sorkar - Communist party - hi a rintlak lova, thil ṭha awm ang deuha a che a nih pawhin a rilru sûkthlêk pawh a dang hle tih a hriat a, ṭhatna leh ṭhatlohna bûk tawn turah chuan a demawm hle kan ti thei awm e. Covid-19 a darh tak tak khan Chinese chang ni lovin, India ramah phei chuan keini Chinese ang deuh North-east-a mite pawh dem kan hlawh a nih kha maw. China mipuite an demawm lohzia chu kan hre tlang vek awm e. Chutiang chiah chuan tuna kan han ziah tak zawng zawngah hian China mipuite chu dem chi pawh a ni awm lo ve, Mahse China-a dictator taka sorkar mek, Communist party-te hi zawng khawvelin a ngaihven viau a ngai hle dawn a ni. 

China Communist Party-in Cold war kan tih mai a rawn thar thawh lehnaah hian, akum akum fimkhur taka chhût chunga a lo inbengbel tawhna hi ram mal ang chuan tihngaihna a awm vak lovang. Insumdawn tawnna hrang hrang avang leh thil dang avanga China laka lungawi tawh lo democratic ramte ṭangrual ṭhapa beih let a ngaiin, thil chhût mite chuan an hria a, kan inlungrual theih loh erawh chuan, inluling mek China communist Party leh a sipai (PLA) te hian pawi an khawih zel dawn ni te pawhin a hriat.