Kan ram hmelma ruihhlo

Bul ṭan ṭhat loh hi a tawp thlenga inchhirna a ni: Hmanlai aṭang tawhin Mizote hi naupang thlahdah leh ngai pawimawh lo tak hnam niin kan lang. Naupang hi engmah hre lo tur, ngaihtuahna pawh la nei lo niah kan pi leh pu te aṭang tawh khan kan ngai a. Inchhunga an awm ve pawhin, “Pawnah chhuak rawh u, uite rim in nam” ti mai mai ṭhin kan ni. “Naupang lo hriat ve tur a awm lo, kal bo r’u” tih hi puitling rorelna a ni fo bawk. Hnam fing zawkte hian naupang an dah pawimawh a, engkim an chhinchhiah a, an vawng ve reng tih an hriat vang a ni. Nimahsela, naupang hian aia upate zahna an ngah em em avangin an duh ang leh an rilrua awm ang sawi chhuak ve mai lovin, an lungawiloh chuan chetzia leh mittuiin an sawi chhuak mai ṭhin. Sap ho chuan an biak pawhin anmahni chenin an kûn hniam a, ngun takin an thusawi an ngaithla a, puitling takin thu an sawipui ṭhin. Chu chuan kha naupangah khan inrintâwkna a tuh a, a duh anga a sawi ve theih avangin a thinlungah puitlinna a intuh ṭan ṭhin a lo ni.

Kan naupan lai pawhin puitling te hian an thil tih lai a tih bahlah chuan an meizial zuk lai leh tuibûr zuk lai te naupang an ken tir mai a, a lo fawh ve pawhin pawi tih a hnêkin an nuih mai mai ṭhin. Chuta ṭang chuan khatiang ruihtheih pawisak lohna kha naupangah a tuh ṭan ṭhin. Nu ṭhenkhat pawh an kuhva ṭhial sawm sa an nau puak lai fah chawt chawt ching an awm ṭhin; “A ngên ve tlat alawm” nui pahin an ti mai mai ṭhin. A nghawng tur kan ngaihtuah miah lo tih a chiang hle. Naupang, pangti no leh taksa la dawrawm tak kha tûr chak tak seng luh a zirtir tih rêng a inhre si lo!

Tleirawl thinlung chu a vân ruai ruai a, chhia leh ṭha la hre hrang tak tak si lovin, châk a nei a, chu chu ‘intihdanglamna’ a ni. December chawhnu her a lo ni a, School exam an zova, thaw a va veng em! Krismas chakkhai lain Zokhaw lam an lo kal zut zut a, hmel thar hmuh tur a tam. Urlâwk zan a lo ni a, tleirawl thinlung chuan a awmdan pangngai khawp kham lovin danglam ve a chak tlat mai. A senchi ûm khat, beer nei ṭhian a hmuh fuh chuan danglamna bul a ṭan thar ta ṭhin. Chutiang hmu fuh lo, ruihtheih mum emaw inchiu chi nei emaw a hmuh fuh hlauh chuan chu zan chu atan anchhia a ni ta ringawt mai. Ruihtheih thil hian hmeichhiat mipat thil, a tin pawh a tin chhin ngai loh kha ti mai turin huaisenna a pe ve leh tlat thung bawk si nen! Kan nuna thil chhe ber mai hi kan inrin hman hma hauh hian chawp leh chilhin a lo thleng rual zut zut mai ṭhin hi kan tuar lo chu a ni ber mai. Nih kan tum leh kan hma lam hun zawng zawng hi thawk leh khatah a chim chhe ta rup mai ṭhin.

Chu sual inphum ru chuan zawi zawiin chhungkaw nun a ti kehchhia a, a hmaa hlim taka nui ho ṭhin kha, a fâl te tea awm duhna nunin a thlak a. Rilru hrang pu ta na na na chu a vakchhuak ṭan ta a. Sual tinreng dâiin a nun chu dâwt hlirin a lo khat ta tawp mai le! Ina haw a chhungte hnena awm ai chuan ṭhian duk dak lo bula riah leh vah rawlai a lo thlang ta zawk a. Khawtlangah a inhmang lovin a tel ve ta lo bawk; tel loh a hnêkin tuma lawm loh a lo ni ta bawk si, a khawvel chu a thim ta hle mai. Dan bawhchhiatna hi sual anih miau avangin a hmachhawn tur chu a inthuahthip ta khup mai a, a hmabak chu tlânchhiat leh sahimna zawn chauh a ni ta. Chuvangin, kan ram hmelma chu ruihhlo ngei hi a lo ni. “I vanglai hian I Siamtu hre reng rawh-Ni ṭha lo te a lo thlen hma leh lawmna reng reng ka nei lo e, I tihna tur kum te a lo hnaih hma hian” (Thuhrilru 12:1) tih kha a chungah a lo thleng ta a ni ber mai. A bul ṭan ṭhat loh hi a tawp thlenga inchhirna a lo ni.

Ruihhlo ngai te hi thlahthlam mai chi an ni lo: Hnamdangte laka Mizo te hmai tibâl tu ber chu ruihhlo ngaite hi an ni chiang bal! Kan ramah an lo kal a, hnam lâm leh zaipawl zai mawi tak tak te’n kan lo awi a, kan Biak in te a lianin Kristian kan ni vek bawk si a, a lang chuan kan va mawi em! Nimahsela, khawlaiah lengin bazaar a kal te an chak ve a, engnge an hmuh tak le!

Zingah khawlaia i kal chuan nula tlangval ṭhalai, a ṭhente phei chu la naupang em em, kum pawh la tling lo, khawlaia meng ṭha thei lo, pai pai leh kawngsir a indelhkhawm nulh mai i hmu leh ang. Hei hian kan hmel hmang chu sawi ngai lovin a lan chiantir nghal vek mai. Engatinge Mizo te hi heti em em a ruihhlo kan duh bik mai le kan tih chuan, a bul tê aṭangin kan inzirtir dan leh kan chhungkaw rorel, khawtlang leh ram thlengin a dik loh vang a ni.

Kan sakhaw inzirtirnaah ruihhlo khawih loh kan inzirtir lova; kuhva, sahdah, khaini, meizial inkhapna leh tih loh tur tih kan inzirtir lova. A hmawr bawkin zu leh damdawi tih chin ṭhat loh thu chauh te kan inhrilh a. A bul aṭanga thing lâwn dan inzirtir lovin a lêra ṭhut tir kan tum ringawt a, a kal kawngah harsa tam tak a awm tih ngaihtuah lovin kan sezâwl chhuah tawp a, a kâkpuia inbang pha kan tlem thei ta em em ṭhin a ni.

Meizial zu ṭhin tam berin a tûr duh tawk lovin, kuhva an ei tel deuh ngei ṭhin. Meizial tûr hian a aia chak a demand a, zû emaw ganja zûk a chawh leh ṭhin. Chumi chungah chuan damdawi hlo tûr chak ber tih ching tur chuan a taksa chu a tawpah a tur ta tlat ṭhin a. Tah zet chuan a dang-meizuk leh thil dang te chu a nep tawh a, an tlansan thei tlangpui tawh a, a chak berah an innghat a, an taksain a zo thei tawh lova an damrei pui lo hle ṭhin. Drug addict, mei zu hlat hlat an tlem khawp, an tan chuan engmah a ni tlat tawh lo.

Kan kohhran leh khawtlang kalkhawm­na ber Y.M.A ah te ruihhlo reng reng ṭhat lohzia inzirtirna hi a bul aṭangin i ṭan ṭha leh teh ang u. A tûr zungzam hi vawikhata lo awm thut an ni lo tlangpui a, a inkhawl tam tawh chuan paih leh mai, nghei leh mai theih an ni tawh lo. Amaha kian lam pan leh mai ahnekin ruihhlo tûr hi chu a punlun tawlh tawlh zel zawk si a. Gudkha products an siam chhuah ho pawh hi tûr nei, ngaih theih vek an ni. Chhuan thar lo awm zel tur atan chuan nasa taka infuihin inzirtir thar teh ang u.

A ngawl vei tawh laklawh te hi chu nasa taka buaipui an ngai lehzual tawh a ni. Vengchhung kan inhawrkhawma, mahni venga awm lo turin kan duh ṭheuh a, kan um kan um hlawm mai. Tih rêmna ni lovin awmna insawn mai chauh an ni a, an sim phal bawk hek lo. Natna dangin a tlak buak thuaia, a do tu immune system an tichhiaa, eng natna pawh veia thi mai thei an ni.

Ruihhlo ngai te enkawlna hmun ṭha siam hi ram insiamṭhatna a zawnga Mizoram hian kan mamawh ber pakhat a ni ang. Tunah tak phei chuan infrastructure lian pui pui kan din ai pawh hian thil hmasa tur a ni. Kohhran leh khawtlang tih mai theih a ni lo; budget lian tham tak a ngai a, hun rei tak, long term policy anih a ngai bawk. A ṭanpui tu tur chuan kohhran leh social workers te an ṭangkai chauh ang. Pathian thu a denchilh nghal mai chi pawh an ni lo. An taksa, rilru leh thlarau a hrisel a, a fîm phawt a ngai. Kâ a an sawi mai hi an taksa in a zui thei lo. A stage in ang loa thliar chhoh zel leh cell hrana khung hran zel te pawh an ngai. Pathian chuan engkim a ti thei a, mahse anmahni lam an inpeih tlat loh chuan Lalpa’n tumah a tilui ngai lo, Tiluitu Pathian (Arbitrator) a nih miau loh avangin.

Ram leh Hnam humhalhna atan hian ruihhlo ngai te siamṭhatna bak leh a aia pawimawh kan nei hmasa em ni? Ruihhlo hi kan hmelma lian ber a ni si a!

“Vanglai parmawi a thliak,

Rawlthar vullai a chuai;

Ruihlo zunzamin a phuar hlawm ta,

Sakruang ah laitha reng a zam silo;

Chhantu an ngai ta an riang lua e”

- Vanhmingliana (Taua), Dawrpui