Kan sual si

Tute hi nge mi sual? Zu leh ruihhlo ngâi, thil rûk chîng, nawhchi zuar, mi pâwngsual chîng leh tualthattute hi mi sualah kan puh bîk deuh em? Mi sual kan tihte hi rilru dam lote hi an ni. Mi pawimawh, dinhmun pawimawh tak tak chelh, zu leh ruihhlo khawih ngai miah lo, hmelṭha tak tak, mi hlawhtling leh hausa tak takte pawh hi mi sual an ni ve thei tlat. Hringnunah hian kawng hrang hranga sualnate a lo puna khawtlâng nunphung a lo nawm loh hian eng vâng nge ni ang tiin a chhan kan zawng ṭhin. Kan sual chhan hi eng nge ni ta ang le?

Fate thlahthlam vâng: Fa neih hlima kan lâwmzia chu sawi tam a ngai lo. Kan duat a, school kai rual an lo nih hunah phei chuan kan phûr hle a, kan tlin tâwk zirna in ṭha berah kaltir kan tum hrâm hrâm ṭhin. Nimahsela, an han lian deuh a, middle school an han luh chhoh vel aṭang khan kan thlahthlam titih ṭan a, ṭhian kawm rual an lo nih hunah phei chuan an lênna chin, an thiltih leh an ṭhian kawmte hi kan chhuizui peih ta ṭhin lo a, hei hi kan tih fuh loh inṭanna leh kan fate sual ṭanna niin a lang.

Fate duat sual vâng: Fate hi kan hmangaih a, an nawmsakna tur tiin an duh zâwng apiang kan tihsak ṭhin a, hei vâng hian mi hausa fa, officer fa leh mi lian fate khawsak dânte hian sawi a hlawh ṭhin hle. Tunah phei chuan mirethei fate paw’n thawmhnaw leh cell phone man to tak tak an nei ve ta a. Engmah thawh chhuah la nei lo chunga nuam ti taka an nun kan hmantir avângin taihmâk leh thawhrim awmzia an hre lo a, inrenna châng an hre lo bawk. Hei hi an sual chhan pakhat niin a lang.

Ṭhian ṭha lote vâng: Tlei­râwl tam tak sual chhan chu ṭhian ṭha lo an kawm vâng a ni ti ila kan sawi sual tam lo ang. Anmahni thu chauh chuan thil sual hi an ti vak lo tlângpui. Hrehawm tih êm avâng leh mangan luat avânga thil ṭha lo ti ta mai an awm rualin ṭhiante nawrna (peer pressure) avânga zu leh ruihhlo bawiha tâng ta mai an tam hle niin a hriat. Kan fate tâna ṭhian ṭha kan ngaihvenpui loh bawk avângin an ṭhian sualte avângin nun kawng dik lo an lo zawh phah fo ṭhin a, a tâwpah fa sual, khawtlângin mi sual an tih ang chi kan neih phah fo a lo ni. Tunlaia nu leh pa tam takte lungngaihna ber chu an fate’n ṭhian sual an kâwm palh ang tih hi a ni.

Zirtirna ṭha dawn loh vâng: Nu leh pa tam takte chuan an fate an enkawl ṭha tâwk lo a, eizawnna avâng leh a nachâng hriat loh vângte pawh a ni ang. An fate tân hun an nei lo a, nun kawng dik an kawhhmuh loh avâng leh an rilru chhûngril ber leh thutlûkna pawimawh ber an siamna tur an ‘superego’ an buatsaihsak ṭhat tâwk loh avângin an fate chuan thutlûkna dik lo siamin kawng dik lo an zawh phah fo ṭhin a, mi sual an lo nih phah fo ṭhin. Mi fate hruaisualtu an ni fo bawk.

Social media hman sual vâng: Internet connectivity ṭha tak leh social media hrang hrang kan lo nei ve ta hlawm a. Inzirtirna mumal kan neih si loh avângin kan hmang sual nasa hle. Saruak thlalâk leh zahmawh film te hi ṭhalaite hian an en nasa hle a, tlêm lai deuh khan Mizoram hi hetiang zahmawh film en nasa ber state anga sawi te pawh kan lo ni tawh a ni âwm e. Tin, facebook lamah pawh fake account-te siamin zahmawh thuziak tenawm tak tak an post-in an chhiar nasa hle bawk.

Nu leh pate lah chuan engmah an hriatpui dêr si lo. Hêngte hi ṭhalaite nun tikhaw lotu, mi suala siamtu a ni.

Kan sual chhan dangte: Nau­pan laia nghaisak tawh vâng te, retheih vâng te, nu leh pa inṭhen vâng te, hmangaihna dawn loh vâng te, seilenna chhûngkaw boruak leh khawtlâng nun ṭhat loh vâng te, beidawn vâng te, sakhua ngaihsak loh vâng te, vanduai vâng te, rilru nat vâng leh thinrim vâng te hian thutlûkna dik lo siamin thil sual kan lo ti ṭhin a, chu chuan mi sualah min siam fo bawk.

Mi sual kan lo ni ta a: Thu­tlûkna dik lo siama nun kawng dik lo kan zawh hian ṭha kan tih loh pawh kan ti leh mai ṭhin a, mi dangte tân mi hnawksak kan lo ni ṭhin. Mi pângngâi zînga awm tlâkah miin min ngai lo a, min thawn bo emaw dah bo emaw hi an châk ṭhin. Thi mah ila pawi pawh an ti kher lo ang. Kan chhûngte ngêi ngêi pawh hian min ning ṭhin. Kan sual miau alâwm. Kan rûi a, kan ru a, kan fawr bo a, chhûngkua, kohhran leh khawtlâng tân kan ṭangkai bawk si lo.

Mi sual inthup: Thil sual langsâr ti ṭhinho chauh hi mi sual an ni rêng rêng lo. Mihring biak hrehawm, induh tlat, vîn êm êm ringawt, hlêprûk leh mi dang tham hreh lo, thlei bik nei, mi duhâm, dikna hnâwl chîng, mi dang hriatthiamna nei lo, mahni hamṭhatna tûra zah pawh hre lo, mi dang hmuhsit chîng leh chapo êm êm maite hi mi sual inthup an ni. A rûi zâwng leh ru zâwngin an khawsa lo a, an langsâr lo mai chauh a ni. Zu leh ruihhlo ngâite ang bawkin insiam ṭhat an harsat hle.

Eng nge kan tih tâk ang?: Sual tawhte siamṭhat hi hna pawimawh tak a ni a, la sual ve lote vênhim hi hna pawimawh lehzual a ni. Nu leh pa kutah a innghat thui hle. Fate hi Pathian thu nêna kâihruai a, sakhua ngâi pawimawh tura zirtir a pawimawh. Ṭhian ṭha kâwmtir ila, mi fate tâna ṭhian ṭha ni tûrin kan fate enkawl bawk ila. Kan fate rilru chhûngril ber, thutlûkna pawimawh tak an siamna tur an ‘superego’ hi ṭha takin siamsak bawk ila. Moral dik kan neihtir a pawimawh hle.

Ringtu ṭha, khua leh tui ṭha ni tura fanau enkawl dân hi smart phone khawih dân zir âia ngaih pawimawh zâwk ni se. Kan fate enkawl dân hi kan ram dinhmun hriltu a ni si a.

- Miltona, Vaivakawn