Written by
- Dr C. Lalengzama Assistant Professor Department of Social Work
MZU

VOLUNTEERISM LEH COVID19

Covid19 dona kawngah sawrkar tha tichak turin mi tam tak an pen chhuak tawh a, an la pen chhuak zel dawn ni pawh hian a lang. Heng hlawh leh beisei let nei lova inpe te hi zahna chibai ka buk e. Tun thlenga kan ram him nana thawktute zinga sawi hmaih theih miah loh chu mi inpe ‘Volunteers’ te hi an ni. Charity lamah pawh kan inhmang nasa a sum leh pai, thlai, thei rah leh eitur chi hrang hrang mahni neih zawng te mi harsa zawkte kan pe a. Dawr leh in luah man kan in ngaidam a, heng chanchin hi ngaihthlak a va nuam em. Mahni hmazawn ṭheuh hi chu kan va han thlo kaw chiang em, hei baka khua leh tui ṭha. 

Kan hripui dona karah volunteers te hian ramri an veng, veng chhungah an duty a, tunah mahni thiamna zawnah ngei mai hlawh phut miah lovin sawrkar thawh pui turi an inpe mek a ni. Heng thu han hriat rual hian mahni chauh pawhin kut hi ka beng hluah hluah chak thin. Hetiang taka ṭangkai volunteerism hi tlem han bih chiangin rawtna tlem siam ve ṭha in ka hria a, mithiamte rilru cho chhuaktu talah a ṭha ang e. 

Volunteerism chu mi tu pawh khawtlang leh ram tana hlawh leh phut let nei miah lova mahni mihringpuite ṭanpui duhna vanga ṭanpui hi a ni a (Davis Smith, 1999). Heta ṭanpui tih hian thiamna, tha leh zung seng emaw mahni thil neih hmanga ṭanpui a kawk ber a ni. Volunteerism hi Mizo te khawtlang nunah chuan tlawmngaihna hming puin langsar takin par a chhuang tawh a, hnam nunphungah a bet tawh a, a vul mek zel a nih hi. 

Amaherawhchu, volun­teerism hi uluk taka kan en chuan khawtlangin a sawtpui ngei tura mahni thiamna zawna hnathawh leh ṭangkai taka hmalak a tel tlat a ni. Hlawh nei lo a nih avang hian duhtui a har viau nain hlawk taka thawk tura buatsaih erawh a ṭul thung a ni. Kan hlawkpuina zawn chauh thlir hi a rem lova kan chhiatpuina tam tak a awm tel chuan thil ṭha anga lang pawh ni se kan ennawn a ngai fo a ni. 

Hmaih kan nei em?
Khua leh tui ṭha kan nihna avanga kan inpekna dan leh hrai ken kawh, sual do leh hmasawnna kawnga thawk tura mi inpe te tan deldul taka thawh chi a ni lo. Mi pahnih khat inthlahdah avangin thil hi a nih tur ang a ni phak lo fo. Chuvangin, volunteers te hian an inpek dawnin an tih tur leh mawhphurhna, an tih miah loh turte pawh chiang takin an hriat hmasak a ngai a ni. 

Engtia kalpui tur nge tih leh thiamna neih ngaite pawh an mamawh ang zelin training an neih a ṭul a ni. Volunteerism hi mihring mihrinna (humanitarianism) a innghat tlat a ni. Midang tana thiltih neih ve chak avang te, tel ve nih duhna te, tih chhan a ṭhat avang te, nuam tih hrim hrim vang leh midangte chawimawi nih duh avang tein midang tana thawk turin an in pe fova. Hengte hi chhan ṭha tak vek an ni. Chutih lai erawh chuan volunteers ni tur chuan midang nena thawhho thiam a ngai a, hna thawhnaah rorel fel thiama thutlukna dik siam fo a ṭul a. Midang rilru put dan tur hrethiam chunga hna pawimawh dan indawt thliar fel thiam a ṭul a, mahni in vawng fel leh hun vawng dik mi nih a ngai a, ngun taka thil ngaihtuah ṭhin mi nih a ngai a ni (Cordingley, 2000).

Mizo volunteerism kal­phungah hianin auh phura a huhova tih deuh hut hut bakah hian hmasawnna tur kan la neiin a lang. Ram danga an volunteerism kalpui dan nen chuan kan inang lo viau a ni. 

European Charter on The Rights and Responsibilities of Volunteers 2012 in a sawi angin heng professionalism huang chhunga kan khung dan leh hrai zawm, mihring zahawmna vawnhim, thuruk vawn leh inrintawnna siam (confidentiality), tumah thliar hran bik neih loh, dikna leh rinawmna kenkawh, tih tur china mahni in khuahkhirh thiam te leh a dang te pawh sawi vek sen a ni lovang. Heng te hi zah taka zawmin kalpui ṭhin tur niin a lang. 
Kan pi leh pute hunah khan an tlawmngaihna kha khawtlang tan hnawksak leh harsatna siamtu a ni ngai lova, mi dikna chanvo rapbettu ni lovin an vawnghim a, miten an thlamuanpui ṭhin a ni. Chu chuan mahni inpe volunteer-te zahawm takin a siam bawk a ni. 
Chawimawina nopui an phut vang ni miah lovin kan hlan mawlh mawlh ṭhin reng a ni. 

Covid-19 boruak hianmin kaiharh se

Mizote'n volunteerism kan kalpui danah hian hmasawnna tur kan nei nualin a lang a, kan hmasawnna tur tlem tarlang dawn teh ang.
1. Kalphung felfaia innghat (Strategy& sytematic based) volunteerism kan mamawh:
Tun ṭum Covid-19 kan donaah pawh hian hman aṭanga kan lo kalpui tawh dan angin volunteerism hi kan kalpui a, kawng ṭhenkhatah chuan kan hlawhtlinpui viau bawk. Mahse, kan volunteer-te chêt danah hian khaikhawmtu an awm lova, mumal taka a chêt vel dan lo khalh ngil tur a awm tak lovah chuan kan thu a saisa lek lek ta mai, dan leh hrai kenkawhah kan hlawhchham a, kan dâi pelh lek lek thin. Thu chhuah thei an tam telh telh a, a volunteer-te rorelna hnuaiah a khaikhawmtu ber tur sawrkar pawh hi kawng ṭhenkhatah chuan a tihtur a ti tawk lo niin a lang. Dik taka sawi chuan kan zonunzemawi ‘voluntarism’ hian min la chhan hram hram niin a lang. Volunteer Process Model (Omoto & Snyder 1995)-ah chuan mi ṭanpui duhna thinlung leh phurna neiha mipuiin an support ringawt hi a tawk lova, khaikhawmtu felfai tak an awm a ngai. Chutih laiin volunteers-te'n lungawina an neih loh chuan kan sawi mek volunteerism hi a kal thui thei mang tlat lo a ni. Mipuite support hi tunah hian a tlahniam tawh viau niin a lang a, mipuite pawh hi kan insiam ṭhat chu a ngai a ni. Naupang chhia ang maiin kan mangan laia kan thlamuanpuite kha kan him deuh nia a lan hnuah hian kan ning leh mai ang tihte hi hlauhawm tak a ni. Kan social institution zinga pakhat community police kan tih mai, dan leh hrai kengkawh tura sawrkar puitu ber hi tawngpawng sawisela tih chak loh theih a ni tih hriain, hei hi awm lo se la kan buai dan tur chhût chungin dimdawi takin I chhawm nung ang u. A ka nei nazawng leh social media-a post thei nazawngte'n an diriam theih turah dah I phal lovang u. Siam ṭhat tuma hmalakna erawh chu thliar thiam ila.

Tunah damdawi lam thiamna nei inpe an awm nual a, a va lawmawm em. Mahse, hetiang lo deuh hian kal ila a fuh awm mang e. Sawrkar ber hian kalphung leh strategy mumal tak nei se la, a kalphung tihlawhtling thei tur mihring a neih daih lohna hmunah chuan mi inpe volunteers-te a hmang ṭangkai mai dawn a ni. Eng vangin nge ramri veng tura kan phur em em tih chuan sawrkarin mi leh sa a neih daih lohzia kan hria a, eng ti zawnga ven tur nge, eng nge thiamna neih ngai kan hriat hnuah chu mi titheite chu an liam zut zut a, an zarah kan ramrite chu a him em em a ni. Sawrkar hian a mi leh sa sawrkar hnathawk a neihte mil chauh ruahmanna siam lo se, kalphung mumal siam se, chu ta a mihring indaih lohnaah chuan mi inpe kan zuang lut leh suau mai dawn a ni.

2. Ethical resposibility & Accountability ve thung hi?
Sawrkar hian mumal takin Covid-19 dona turin kalphung bik (strategy) siam se, mihring thawk tur a neih daih lohna laite puang zarin mi inpe an lo pen chhuak ang a, V/LLTF-te nena ṭangkawp hian mumal zawkin heng volunteers-te kaihhruai hna hi a thawh theihin a lang. Tuna kan mi inpe volunteers te hi eng nge an thawh ang, eng hun chhung nge an thawh dawn, eng ethics-in nge a huam tih engmah a chiang lova, eng method nge an zui ang tihte chiang taka tarlan a ni lova a felfai lo a ni. Kan tum loh danin thil te hi a kal thei a, kan volunteers-te vangin buaina nasa zawkte lo chhuakin an kutah nunna chante hial lo awm ta se tu mawhphurhna nge ni ta ang. Hengte avang hian inkaihhruaina dan mumal tak zam mila kal thiam a ngai a ni. Tin, damdawi lam thiamna chauh lo pawh administration lamahte pawh hian lehkhathiam fel tak tak chàr tur, mi inpe si kan awm nualin a rinawm. VLTF huangchhung baka kan hmang ṭangkai thiam lote hi a uiawm letling hlein ka hria.

3. Training neih tam a ngai:
Volunteerism hi thil thar a ni lova, tuna kan hman mek V/LLTF-te pawh hi kan YMA leh Village institution-a kan neihsa VDP leh Kumpuan Committee zul zuia siam a nih avangin kan hmang ṭangkai viau bawk niin a lang. A ṭhat viau rualin inzirtirna ṭha kan neih táwk loh avangin VDP-te nen pawh kan hriat pawlh lek lek chang a awm kha. Inzirtirna hun a awm hman lo kan ti a nih pawhin thu tling tak chu a ni ve tho mai. Mahse, kan hmaih lian deuh chu khatianga duty-te khan Standard Operating Procedure a awm tih pawh tam zawk khan an hre tlat lo niin a lang. Tu thiam loh nge zawn chi pawh a ni lova, hei hian training neih a ṭulzia a tilang chiang hle. 
Eng harsatna pawh tawkin hripui kher lo, khuarel chhiatnate pawh a ni ang, kan hmachhawn thei, buaina in min nanchin hunah training chi a ni lo tih kan hre vek tawh. Chuvangin tun aṭang chuan khawtlanga kan hman 
ṭangkai theihte hi chu zirtirna kan inpek a ngai a ni. Tunah pawh chhuak khawm mawl deuh tawp lo hian kan kalkhawma kan ṭawngṭai ang hian kan mamawh inhrilhhriatna neih fote hi a ṭul hle niin a lang. Rilru hman dan te, ngaihtuahna sen dan tur leh thutlukna siam dan tur te hi lo inkawhhmuh lawk a ngai a ni. He kan VDP style hi kan kalsan tak takin a rinawm loh a, YMA-te kaihhruaina hnuaiah hian ram puma chhiatna hmachhawn dan hi ṭum khat mai pawh ni lo beihpui kan thlak a ṭul hle niin a lang.

4. Review leh Feedback:
Volunteerism chu mizote kalpui danah chuan mi nawlpui inhnamhnawihna a tlin avangin kalphung a fel mawh em em a, he tah tak hian ennawn ngai leh a tuartu leh a field-a thawkte ngaihdan lâk (feedback) hi thil ṭul tak niin a lang. Kalphung (system) leh ruangam (structure) siam chawp a nih avang hian ennawna siamṭhat ngaite siam ṭhat reng a ngaih avangin Review leh Feedback neih ṭhin hi a finthlak hle a ni. Sawrkar hmalakna ni miah si lo, zirbingna leh mipui zirtirna nei tura mithiam, kan zirna in sang University, college leh hmun dang aṭanga an lo che chhuakte kha a lawmawm ngawt mai. Heng hunah te hi chuan kan sawrkar pawh hian rilru neiin a kalphung zam leh harsatna sukiang tura a hmalaknate hi ennawnna turin mithiamte ruai ngam se la, a ṭha awm mang e.

Tin, mipui leh a hmuna thawktute aṭanga ngaihdan a la ṭhin lo lai tak hi kan tawrhna tizualtu leh rorel a fel loh ṭhinna lai chu a ni. Kan V/LLTF te kalphung te, an hnathawh dan te pawh hi ennawn a, siam ṭhat ngai laite siam ṭhat vat vat tur a ni. Kan ramri duty dan te pawh hi siam ennawn that a, kalphung ṭha zawk duan a ṭul tawh viau mai thei. Fur khuain min han nang ang a, kan kalphung tam tak hi thlak loh chuan kan chhiatpui ang tihte hi a hlauhawm mang e. Tin kan hripui hian eng chen nge min chenchilh dawn hriat a ni lova thui tak thlira kan kal a ngai tak zet a ni. Ram puma kan buai tak tak chuan volunteers-te tel lo chuan kan indaih leh dawn lo, chuvangin mumal taka kalphung kan enfel chu a ngai a ni.

Tlangkawmna
Mizo khawtlang nun hi tlawmngaihnain rei tak a lo uap tawh a, an tlawmngaih dan kha mawhphurhna felfai tak nen mumal takin enzui a ni ṭhin a, a thianghlim a, a zahawm bawk a ni. Chuvangin, khawtlang tana mi inpete'n zah an hlawh a, an ngaisang ṭhin. Vawiin thlengin chu chu kan chhunzawm a, khawtlang tana inpete hi kan tan an la hlu reng a ni. Mahse khawtlang nun inher danglamin khawtlanga mi inpete tan chona thar a rawn siam hi ngun taka lo thlir a, ruahmanna thar nena kan hmachhawn a ngai a ni.

Reference
Omoto, A.M. and M. Snyder (1995), Susutained helping without obligation: Motivation, Longetivity of Service and Perceive attitude change among AIDS Volunteers. Journal of Personality and Social Psychology, 68(4), 671-686.
Cordingley, S.(2000), The definition and principles of volunteering: A framework for Public Policy. In Volunteers and Volunteering, Eds J. Warburton and M. Oppenheimer, Federation Press, Sydney, 73-82.
Davis Smith, J.(1999), Volunteering and Social Development: A background paper for discussion at an expert group meeting, New York, November 29-30, United Nation Volunteers, Institute for Volunteering Research, London.
Giuseppe Pocaro (2012), Volunteering Charter: European Charter on the Rights and Responsibilities of Volunteers. Creattive Commons, Belgium. ISSN:2032-9938