Ṭhalaite tan Agriculture lama Entrepreneurship
Tunlai khawvel hi mahni kutkawih eizawnna khawvel a ni ta a. Entrepreneur hlawhtlingte’n ngaihsan an hlawh a. Ram hmasawnna kipui an nih avangin eng sorkar pawhin a ngaihlu a. University leh college lama “kei ka ni” inti chinte chuan tute emaw company leh sorkar hnaa kal tum lovin “Ka mimal sumdawnna ka ti ang, (I will start my own venture)” tih hi an intihhmuh ta a ni. Chu mahni kutkawih eizawnna chuan a huam zau em em a. Information technology te, hotel leh restaurant industry te, nitin mamawh eitur, thawmhnaw design, khualzin phurh kual, insak leh kawng laih... a tam mai. Tun tumah hian Agriculture lama entrepreneurship hi kan ṭhalaite tan han sawrbing ka duh.
Lo neih leh huan siama eizawngte hi “Farmer” tia hriat an ni a. Khawvel eibar zawnna kalphung tlan chak tak maiah hi chuan Agriculture hi “Business” zawnga kaltir a nih loh chuan a fuh thei ta lova. Agriculture leh Business hi an kaihzawm a. “Agri-business” an ti ta mai a, chutianga inhnamhnawihho chu “farmer” ti tawh lovin “Agri-preneur” an ti ta zel mai a ni. Chutiang hawi zawnga keini Mizoram pawhin kan kalpui loh chuan kan ti fuh dawn lo tih hi a lang ta reng mai a ni. Kan ṭhalai lehkhathiam sang leh thiamsang lutuk lo pawh - taima, thluak hmang peih leh rilru nei rana hma lam thlirte tan chuan he “Agri-business sector” ah hian tihtur a tam lutuk a, sum pawh a tam lutuk. Lo neih leh huan thlai siam, a thar chhuah suma chantir, a market buaipui ringawt pawha hausakna tham sum a awm a ni.
Khawvel mi hausa ber pakhat Warren Buffet-a fapa Howard Buffet-a chu a pa a hausak tehreng nen agriculture lam hi a luhchilh daih a. A bulṭanna tur sumpai-ah a pa pawisa siki khat pawh a hmang lo. Ama neih ang ang leh loan laa bulṭanin USA-a mi hausa list-ah a tel leh der tawh. A sum leh ro hlut lam belhkhawm chu US dollar maktaduai 200 a ni rep mai. A ni hi chuan Vaimim leh Bekang chin lamah hma a la a. US mipui mamawh 2% vel chauh a thar thei chung pawhin heti hi a ni. Wales lam mi millionaire pakhat Kevin Green-a thung chu a pa pawh farmer a ni a, a nung ho ve hle a. Zu a in nasa a, a harhchhuak a, zu a nghei a. Loan a la a, bawng a vulh a. 1987 khan bul a ṭan a. Tunah chuan Wales millionaire zinga a lar ber pawl a ni.
China ram thingtlang khaw pakhat Sichuan province an tihah khian zirtirtu pakhat Liu Yonghao a awm a. Thlatin hlawh laa khawsa ṭawk ṭawk chu a ning ta deuh a, zirtirtu hna aṭangin a bang a. A unaute a sawmkhawm a. Bulṭanna tur sum a nei si lova, a bike leha sana bun lai a hralh a, dollar 120 (Rs. 7000/- vel) in bul an
ṭan a. Mi varak leh ar vulh te an leikhawm a, an hralh a. Zawi zawiin anmahnin ar an vul chhova, an ti bek bek a. Tunah chuan Chinese millionaire zingah an tel leh der tawh. 2016-a Forbes list-ah chuan an neih rosum chu 4.1 billion a ni. Hma lam thlir thiamna, hmasawn duh takzetna rilru, taimakna, thluak hman thiamna a awm phawt chuan mite hian an lo ti zel thei.
Telegana state-ah khawkheng a nasat avangin thlai leh thei an thar ṭha thei lova. Loneitute’n an loan lak an rul thei lova, an mangang hle a ni ang tun kum 3 kal ta chhung khan loneitu mi 2000 vel mahni intihlum anga sawi a ni. Chutih mek lai chuan Taramatiphet thingtlang khuaa mi pakhat GN Naidu ve thung chuan ngaihtuahna hran a lo nei a. Tui a awm loh avangin buh chin chi a ni lo tih a hria a. A huana hnim leh hlo te chu kuta tifaiin bawng a vulh a, a bawng chu company siam ranchaw pe lovin thlai hnah chauh a pe a. Bawng-ek chu a thlai leh thei - thingfanghma, bean, tomato leh thlaihnah chawm nan a hmang a. Sumchang thlaite chu awmze neiin a intahtawlin a ching a. Khawl emaw tractor engmah a hmang lo. Zing dar 8 aṭanga zan thim thlengin a thawk ta a. A thlai tharchhuahte chu laboratory-ah a entir a, organic thlai - chemical tel lo a ni tih an finfiah hnu-ah chuan a tharchhuah hralh tur a indaih thei lo. A hnathawhna kawngah chuan thil tam tak a zir chhuak a, India sorkar agriculture scientist rualin an pan a, khawvel hmun hrang hrang aṭangin an pan bawk a. US President George Bush-a pawhin a titipui a, Agriculture zirlai mi 50000 velin a huanah case study an nei ta - “Thawhrimna apiangah hlawkna a awm,” kan Bible-in a tih kha maw.
Tuna kan tihdan phung erawh hi siamṭhat hret a ngai thung. Kharchhawngin lo lu (farm gate) ah an lo nghak a, a thartu ni lovin a khartu-in a man a chhiarsak a. Kan thlai leh theite chu mipuiin bazar-a a zuartu (retailer) te hnen aṭangin man to tak takin kan lei ta mai a ni. “Post-Harvest Management” an tih “thlai thar chhuah tawh hnu awmze neia hlawk zawk tura sawngbawl leh zawrchhuah” hi a taka kan luhchilh hma chuan a fuh thei ta lo a ni. Chu tak chu kan ṭhalai, lehkhathiam zawk, a ngaihna hre zawkte luh theihna chance ṭha lutuk a ni ta. Thlai hmel itawm leh hrisel leh a sawngkawn leh itawm loh thliar hran (sorting and grading)te, a lei itawmna tura silfai leh han tuammawi te, organic thlai a nih chuan a man han chhiar to deuh te, hralh tlak loh leh miin an lei duh loh vawnṭhat leh thildang atana han sawngbawl (process) te, vai rama hralh chi pawh mumal taka han tuamṭhat leh tuammawi (packaging) thleng hian sumdawnna hlawk, Mizoram mamawh a ni. Hetiang ang “Post Harvest Management” course hi Mizoram Food Processing Research & Training Centre (MFPRTC), Seling-ah course kan nei reng a. Kan ṭhalaite’n luhchilh se kan ram hmelhmang hi a danglam dawrh dawrh ang.
Thlai leh thei tharchhuah tam hrim hrim kawngah hi chuan kan ramin a zir loh avangin khawi state mah hi kan um pha tak tak lovang. Kum tam tak an lo tlan tawh a, phaizawl hmun remah thlai leh thei ngeih tur chemical fertilizer chitin reng nen an chawm a. An thar hnem hle. Mahse, khawvelin chemical tel thlai hlauhawmna te a hriat tak avangin hnualsuat an hlawh chho a. Khawvel hmun danga thawnchhuah tlak a tlem ta a, India sorkar lu a hai ta a ni. Agriculture chu business a nih miau avangin India ram economy a nghawng ta a, organic lamah thapui a thawh ta a ni. Chemical tel lo thei leh thlaite chu a man a lo to deuh a nih pawhin mite’n an lo duh zawk tho mai. India ram shopping mall lian ho - Phoenix, DLF, City Centre, Lulu, Spencer, South City etc kan tih zawng zawng hian “Organic Vegetable” zawrhna bik an nei ta vek a. Hei mai bakah hian online shopping lamah a lar zual ta zel bawk.
“Agriculture business” kan tih hian heng - thlai leh thei chin, ran vulh, sangha khawi, tharchhuah sengkhawm leh enkawl, a sawngbawl leh market thlengin a huap vek mai a, a zira zir tham a awm. Mizoramin UT kan nih aṭanga kum 45 a ral hnu, state kan nih aṭanga kum 30 a ral hnu hian kan tihdan ngai hlirin kan kal a. Lo leh huan neitu kalkhawmna chu putar rual kalkhawmna turah kan ngai a, ṭhalaite’n kan tihturah kan ngai lo. Chuti chung chuan an thawhchhuah chu vawiin thlengin kan la ei ve zel.
Ṭhalaite harh ila
Kan lehkhathiamna te, youtube leh internet site hrang hranga mite thiltih dan zir ila. Training mumal kal ila. Tunlai khawvel thiamna hmangin “Agri-business” hi i luhchilh teh ang u. Sorkar ringawtah innghat lo ila, eng engemaw scheme kan ban phaka kan lo chhawr ṭangkai theih a awm a nih chuan chhawr ṭangkai i tum chauh ang. Sorkar-a innghah tlat mai hi zawng a luhai thlak ṭhin em mai.
Ṭhalaite u, ṭhian hovin “team” din ula. Thil ṭul ang angah training la ula, sawiho ula. Internet lam luhchilh ula, entrepreneurship zir ula, mahniin inhai teh u. Tlu sual nawk nawk ula, tho leh ula, che sual leh ula, tho leh zel rawh u. Vawi leh khatah thil lian tham lutuk ngaihtuah lo ula, tereuhte-in bulṭan ula. In kalkawng (roadmap) fel taka duangin kum khatnaah hemi chin hi kan ti ang a, kum hnihna, kum thumna, kum nga-naah chuan chutiang chu tih kan tum ang, ti ula. Ruihhlo leh zu ruihna hun a awm ta love.
He ramah hian Gujarati pa, Bengali pa, Burmese leh Thai ṭhalaite’n hma min rawn lak khalh ang e. India ram shopping mall lian ho leh Aizawla mall awm ve Vishal leh Bazar India hian Mizoram tharchhuah organic thlai, hmelhmang mawi, ei chakawm an zuar ve ngei tur a ni. Internet online lamah pawh kan ṭhalaite hian khawvelah kan thlai leh thei tharchhuahte in zuar chhuak ve ngei tur a ni.
- Joseph L. Ralte