Hnam lungphum a nghing
He kan Zoram tlang mawi takah hian kan lalte awpna leh rorelna hnuaiah Zofate kan lo khawsa ho tawh ṭhin a, hnam dang lal thuneihna hnuaiah kan la kun ngai lo. British sorkarin India ram a awp tawp lamah khan kan ram pawh a rawn run ve ta a. Ram awpah min chhiarin London Foreign Office aṭangin direct-in min awp a, British India-ah chhiar kan ni lo. Kum 1947-a India a lo indan khan India ram chhungah rin luh kan ni a, Assam State chhunga District pakhatah kan lo chang ta a ni.
Hetianga awm hi duh tawk lovin 1966 aṭangin MNF chuan Independence a sual a, India sorkar nena indona a lo chhuak a. 1972-ah chuan Union Territory nihna pek kan ni a, Lieutenant Governor-in min awp ta a ni.
Chuta ṭanga kum 14-na velah 1986 kumah chuan MNF leh India sorkar chuan Remna Thuthlung (Peace Accord) chu an sign a, State puitling kan ni ta. Buaina a kiang a, muang leiah kan ram rorelna chu kan han kalpui ta a. Party pahnihin rorelna an inchan chhawk a, Congress-in kum 20 chuang, MNF-in kum 10. Kum 30 zet chhung chu hetiang hian kan kal a, tun hi kan thleng!
Tuna kan dinhmun dik tak hi sawi pawh a zahthlak hial. India ram chu sawi loh, India hmarchhak state zingah pawh mi hnu umtu, a mei lamah kan awm ta. Hmasawnna ruhrel kan nei chau em em hle. 1980 chhoah, ram buai laiin Brig. T. Sailo-a’n Bairabi Hydel Project beihpui a thlak a, Arunachal Pradesh sorkarin entawna tih ve tumin mi an rawn tir kha a ni a. Tunah chuan anni chuan MW 400, 600 an khuap chhuak daih tawh. Keini erawh chuan Serlui B - MW 12 pe chhuak thei tur kum tam tak hnuah (kum 30 chhungin!) sawi a va hrehawm ve. Hmarchhak State dangte kawngpui ṭhat sawtzia te hi. Tripura, Manipur, Assam-ah te kawngpui a zau sawt em em a, a hnum hlurh mai tawh a. Keini erawh chu mipuiin thawh khawm chawpin kawngpui kan siam (repair) a, hei ha!
Zirna lamah, private leh Kohhranin English Medium school an din a, an buk sawt em em laiin sorkar sikul an va thawl sawt em! Hnam hrisel lo berte ni siin damdawi lamah kan nei chau ber lawi a. State dangin Medical College a kawp a thuaha an neih laiin Referral Hospital pawh kan puitlin ṭha zo si lo. Ram pawn damdawi in ṭhaah kan in ‘refer’ mawlh mawlh a, mi rethei pawh kan na ve tho si a, dam duhin phai damdawi in ṭha pan a ngai a, puk chawpin kan han liam ve ngawt lo thei si lo! Kan senso hmuh letna tur kan nei ve si lo, mipuite hi vengtu nei lo beram ang mai kan ni!
Kut hnathawktute khawngaihthlakzia te hi. Kaihhruaina mumal taka awm lovin hna kan thawk a, kan dinhmun a kang thei reng reng lo. Sawhthing kg-ah 50-60 a han kai a. Beiseina nen hma lam kan thlir a. Mahse maw, kg-ah Rs 5-ah a rate a tla ta duai a. Kan sawhthing chawhsa pawh mittui nen kan thlir ṭawih a, cho ngam lovin sawhthing tam tak chu tunah pawh an la mu ṭhuap a ni.
Taxi driver te, sumdawng te, kuthnathawktu te, intellectual-ho te, sorkar hnathawk leh dawrkai te, NLUP dawngtute hial pawhin tuna kan dinhmunah hian lungawithlak an ti lo. Kan hnam dinhmunah hian lungawithlak an ti lo. Kan hnam kulhpui a chim a, hnam lungrual kan ni ta lo va, Mizo leh Mizo kan inring tawn ngam tawh lo; kan hnam lungphum a nghing a, kan rinawmna kulh a chim ta. Kan sakhaw nun leh politics nun a inpersan daih mai.
Kan hnam kulhpui chim tungding leh tur hian mi huaisen, Pathian ṭih mi, hnam hmangaihtu tak Nehemia te ang hruaitu kan mamawh a, kan rilruin a zawng. Nehemia chuan an hnam dinhmun chhiatzia, Jerusalem kulh chim leh a kawngkhar kang, mi hmuhsit leh sawichiat an nihzia a hriatin, a ṭhu chawt a, a ṭap a, Van Pathian a au a, an hnam sualthupha a chawi a. Jerusalem-ah a kal ta a, zanlaiah a rukin a fang chhuak vek a. Chutah, a chhunga cheng, mi beidawng leh hlauthawng, siam ṭhat theih a nih ring ngam tawh lohte chu huai takin a sawm a. Hruaitu huaisen pakhat avangin mi dawihte an lo huai thar leh a, beidawng tawhten beiseina an rawn nei leh ta! Kulh chim tungding leh turin hma an la ta a ni.
Hnam kulh chim tundin hlau, mi fing leh experience nei ṭha inti-Tobia te, Sanbalata te, Gesema te an lo lang. An vau, an thlem, an phiar - mahse hnam movement an dang zo lo. Jerusalem kulh chim chu an tungding leh ta.
Keini hi?
Ruihtheih thil avangin kan ṭhalaite kan va vui liam hnem ta em! Zu vanga kan police hman tlak mang loh an va pung ta em! Nunna chan lah an tam ta. HIV hrik pai, AIDS vei an tam ta lua. Motor-ah condom hmang mai tura tihna kan tar, sorkar sum mipui chanpual ve tur budget- 10/100 awrh chauh pawh ei ṭhensak an ni ta!
Thiamna bik zir tura ṭhalai 32 Kolkata-a tirh te lah chu, hnuk tiulhtu a ni ta a, kan mamawh em em Hindi zirtirtu lah hetiang khawpa sawp chauh an nih hi! Roreltu hi Pathian ruat an nih hi chu kan pawm. Mahse a reltu hian hnawl leh hun a nei. Pathian duh loh zawng an tih chuan paih an ni ṭhin.
Israel lal Saula pawh lal atan hriak thih a ni; mahse, Pathian thu aia ama duh dan a tundin avangin hnawl a ni. Amalek-ho that chimit tura tih a ni. Mahse an lal Agag-a a zuah a, beram thau leh bawng thau ṭha te inthawi nan a rawn hawn heu mai. Pathian tan chuan a ti ve, Pathian hming pawh a lam zing dup - mahse, a chungah ramhuai thlarau a lut a, a chiangkuang ta lo. A ṭawng fuh lo ta fo - sawi awm loh pui pui a phuh chhuak ta fo a. A hoten an venpui zo ta meuh lo. Zu em chu zawrhtir lo mah se a tih hauh loh tur inthawinate a lo khawih ve a. Ani khawih hi chu chal hnawihsen emaw, coconut sawhkeh lam pawh a ni pha lo, mahse a intipuithiam deuh roh hi Pathianin a hua a ni.
Amah thlaktu tur Jesaia fapate zinga’n Samuela’n a zawng a. Pathian duh dan leh mihring rin zawng a inkalh leh pek a. Jesaia’n a fapa upa ber, Eliaba, fing leh fel, hleitling, experience nei ṭha, raldo thiam (vote zawn thiam, tangka fai hmanga (NLUP pawh) mi rethei lam ṭanga siam thiam) a rawn chhawp chhuak a. Samuela pawhin lal atan hriak thih a han tum ngawt a. Mahse chung lamin a phal lo, “Ka duh lo a ni,” a ti mauh mai. Abinadaba te, Sama te an han tum chhin leh a, mahse a rem lo vek. A naupang ber, experience pawh la nei ve lo, chhawp chhauh lawk ve loh, beram veng lai koh haw chawp ngai Davida hriak thih a ni ta!
He naupang hian alawm Saula leh a uteho ngam loh Goliatha, an hnam hmelma hlun that a ngamtu chu. Kan hnam hmelma hlun Corruption Goliatha hi kan rual uten an ngam tak ngang si loah chuan, a ngamtu tur ṭhalai huaisen, Saula ralthuam (pawisa sem, inlei) hmang lo ngam Davida leh Nehemia te ang Zofate zingah kan mamawh ta a nih ni.
Nehemia leh PRISM hi ka teh deuh ṭhin. Jerusalem kulh chim chu Nehemia’n zan reh lai, mite tui taka an mut chiah chiah laiin a fang chhuak vek a, a hre chiang berah a ṭang. Chutiang bawkin PRISM hian Mizoram hi kum 10 chuang zet chu mite hriat lohin, corruption hnuhma chhuiin, Mizoram Watch leh Social Audit a lo buaipui a. Coruption case 300 a haichhuak a, a hre chiang berah a ṭang ta a tih theih.
Davida anga ṭhalai huaisen, Corruption Goliatha hlau ve lo, Party ruihchilhna tuinua la inbual lo, ‘kut fai leh thinlung thianghlim nei a, a rilru engmah lo mai mai lama dah ngai lo va, bum tuma chhechham ngai lo mi’ mi thar rual kan ram hian a mamawh ta ni e.
- Dr H Lallungmuana