Written by
Ruatfela Nu

Paulownia thing zirchianna a la awm lo : Part-II

Tahrik ni 15 Sahmulphah thla 2022-ah ka article, “Paulownia thing zirchianna a la awm lo Part-I” tih chu print media lamah a chhuak a, print media a chhuah hnuah social media side hrang hrangah kan vawrh darh bawk a, rin phak bakin a hit a. A ziaktu kei leh article thu fun faktu aiin sawiseltu an tam zawk mai pawh a ni. A chhuah tuk hian phone call leh whatsapp text ka dawng nasa a, tukthuan chaw pawh ka ei tui hman nek lo.

Chhun lamah hna pawimawh ka neih avangin phone ka bih hman lo a, ka hman veleh ka’n hawng chu mi tuihnihna ka tan hriat nuam lo tak tak ṭhianten min forward a lo hring tuar mai a. Paulownia thing chu kan lo ngaisang hlawm hle a ni.

Lehkha ziak an chhiar chiang lo: Ka ṭhiante zawk chu- “Hetianga rawn comment tute hian ka article thu fun kha word by word-in chhiar ṭha leh rawh se. Paulownia thing ṭhang chak lutuk hian broiler ar ṭhang chak lutukin ngaih a ti ṭha lo ang thoin ngaih a ti ṭha lo a, zirchianna a la awm loh vangin a chanchin lah ka hre lo a. Kan tualṭo thing run chereu thei thing hlauhawm tak a lo ni palh reu reu ang e, chuvangin khua a tlai hma hian concern department-in zirchiang rawh se ka tih mawlh mawlh hi” tiin kan ram tana Paulownia thing ṭhang chak a pawi theih hlauthawng ve thote ka lim zek hlawm a. Zawnga tuar ai Ngauin an tuar phah erh a ni.

Hetianga chiang taka ka ziak chung hian thil hre chiang hawt si loa Paulownia sawisel emaw min ti an tam a, ‘emaw’ tih hi a awm ve tlat a ni. Ka article hnialkalhtu zingah concern department lama mi thiam tak takte pawh an awm a. Chung mi thiamte chuan “Paulownia thing hi kan zirchiang tawh a, kan ram tualṭo thing tan a hluahawm lo tih kan finfiah tawh e” tih rawn sawi tur nei si loin an rawn tuihnih ve luklak a, lo inven an mamawh viau em ni ka ti deuh a ni.

A ṭhatna leh ṭhatlohna ka hre lo: Ka thu ziakah khan Paulownia thing ṭhang chak ka sawi chhe lo a, sawi chhe turin a ṭhatlohna ka la hre lo a, hre turin zirchianna la awm miau hek lo le. A ṭhatna lam an sawiah, Mizorama chin mek hi kan tualṭo thing run chi a ni lo, environment tan a ṭha, a par zu khuaiin an tlan, a hna tla lei tih ṭhat nan tihte a ni a. A ṭhatna lamah chuan a chingtute chin chhan thingzai (timber wood) a sumdawnna hi zirchian ngai loa hriat theih a ni mai rih awm e. A ṭhang chak a, ei a tling hma a, thingzaia sumdawn nan chuan duhthusam a ni tih chu kan hre ve a lawm. Ka hlauhthawn ber erawh kan tualṭo thing a run chereu vek ang a, a pawi hnuah suat runpui neih leh a ngai si ang tih hi a ni.

Eng vangin nge he thing ṭhang chak tak, thingzai atana ṭha em em si hi khawvel ram tam takin an rama chin an khap (ban) tih hi ngaihtuah a ngai takzet a ni. Chuvangin, concern department-in kan tualṭo thing tana a hlauhawm leh hlauhawm loh zirchiang phawt rawh se ka ti mawlh mawlh e.

Mi chuan an zirchian phawt loh chuan ram dang thil an duh lo. Mizo missionary lar takin Lal Isua Chanchin Ṭha a hrilhna thliarkara chin punah Mizo banhla chi/ bul a keng a, ken luh an lo phal i khaw lo a nih kha. American nu lar, US president nih tum uaih uaih tawh, Hillary Clinton-in US bawkbawn chi ṭha, thar hlawk leh tui tura cheibawl chu India rama introduce tumin khatihlaia ram hruaitu, Manmohan Singh leh Sharad Power te a sawi pui a. Ministry of Environment & Climate Change Govt of India minister, Jairam Ramesh khan, “India rama chin a ṭhat leh ṭhat loh zirchianna rintlak a la awm lo” tiin a hnawl a ni.

Khawvel hnam zingah Indian te hi bawkbawn ei nasa ber ni mah se la, mi ram thil ṭha taka lang chu zirchianna la awm loh vanga hnawl ngamtu hi a changkang a ni.

Mi fate chuan an ramngaw leh nungcha humhalh duh vangin Rel kawng pawh an duh lo. 18th September 2022 khan Karnataka leh Kerala te inkal pawhna tur rel kawng pahnih siam pui tura sawmna chu Karnataka CM Basavaraj Bommai chuan environment-in a tuar dawn vangin a hnawl. CM chuan “Kan inhmuhkhawm hma aṭang tawhin he thu hi kan lo sawi ho tawh a, kan lo hnawl tawhsa a ni. A chhan chu he rel kawng kan siam hian kan ramngaw tih chereu a ngaih dawn vang a ni” a ti.

Environment humhim duh vangin Karnataka sawrkar chuan rel kawng dang pawh a lo hnawl tawh a ni. CM chuan a sawi zelnaah “rel kawng siam belh chu thil tangkai tak a ni a. Chutih rualin ramngaw leh a chhunga cheng nungchate tihchimih a ngaih chhung chuan rel kawng siam an remtih ngai dawn lo. Ramngaw ti chereu loa tihdan a awm ngei ang. Chu chu kan ngaihtuah mek bawk a ni” a ti.

Ka va ngaisang tak em! Hetiang ngaihdan thianghlim leh changkang tak hi kan CM leh minister ten an nei phak teuh si lo. Environment pawimawhzia an hre phak lo a nih pawhin khawvelin a buaipui mup mup, climate change, global warming khawvel lum chak vanga tuihna kang chat chak lutuk harsatna, water crisis te hi ngaihtuah pha ve se la chuan rel kawng laih an duh lo ang.

Paulownia thing hi eng vang nge kan ngaihhlut em em?: Mizo hnam hi kan hmanhmawh a, teirei kan peih lo a, hausak thut kan duh ve bawk si a. Broiler ar vulh leh paulownia thing chin/phun hi kan inhmeh hle a ni mai thei e, a nghawng lam erawh kan ngaihtuah ṭhin lo mai pawh a. Broiler ar hi damdawi nena enkawl a ni a, a ṭhang duh a, ei a tling zung zung a, a sa eite hi taksa hriselna atana a him ang em tih lam ngaihtuah nachang hria chu kan tam vak lo ang. Chiahpuam, khehpuam leh kuhva puama inhnamhnawih an tam chhan pawh hausak thut duha hmanhmawhte an ni a.

Paulownia thing hi Mizote rilrem zawng tak a ni a, bawh ruih ruiha intihhmuh hum hum pawh hi thil mak a ni hran lo. Paulownia thing ṭhang chak chi kan intihhmuh chhan ber chu a puitling hma a, thingzai atan a ṭhat vang hi a bul ber a ni a. Chhuanlam dang a awm lo a, sawi mawi theih pawh a la ni lo.

Kum 2011-2012 vela Mizorama Paulownia thing ṭiak phun tur la lut hmasa bera inngai chu ka ṭhianpa a ni a, ani ngaihtuahna pawh thingzai atan tho a ni. An zai zawhna a rei tawh a, environment a tih ṭhatna awm lem lo a ang khawp mai. Tuna Paulownia thing chungchanga inhnialna a awm tak vanga environment siam ṭhat nan tih vel hi chu thu-vu-vuk a ni. Department mithiamin an zirchian hma chuan a ṭhatna lam lo sawi vak vak hi a belhchian dawl lo a, a chhiatna lam lo sawi vak vak pawh chuti tho. Mawhphurtu department-in zirchiang phawt se la, kan ram tualṭo thing a run chhe lo tih an hmuhchhuah taka leh, kan fak kur ngei nguai ang a, kan la ching ve mai tur lah ni.

Research and Development Circle kha an lo nuaibo daih: Department of Environment Forest & Climate Change, Govt Mizoram ve rengruanga Research and Development Circle kha an lo nuaibo (abolish) daih a nih chu maw le! Ka hriat sual loh chuan EF&CC minister bawkin Eastern Circle Champhai lamah a lo pawt peng a ni awm e. “Vacha thlawhpui pawihte bawk” ka ti dawn nge “Vawk vek lu” ka ti ang pawh ka hrethiam lo. Hetiang mi, environment minister a ni hi kan environment leh a humhalh duhtute kan vanduai ngawt mai.

Zirchianna rintlak a awm loh vanga state America bawkbawn chin hnawltu, MoEFCC minister ang kan mamawh hle a ni. Paulownia zirchiang tura kan lo ṭawng chhan ve em em, Research & Development Circle nuai botu minister hian forest tana zirchian ngai leh hriat ṭul zir nana circle pawimawh tak a ni tih a hre lo nge, a bial lam atana a lo awt/it zawk? Tin, minister-in nuai bo a tum hian department mithiamte pawhin a pawimawhzia an hrilh lo em maw ni le? Eng pawh ni se, Paulownia thing zirchian ngei ngei hi a ngaihven tur dik tak Department of Environment Forest & Climate Change, Govt of Mizoram mawhphurhna, an tihmakmawh a ni.

- Ruatfela Nu