Written by
Dr. Lalmalsawma Nghaka
Kulikawn

'SORKAR LEH MIPUI INLAWM TAWN'

Khua leh tui ṭha tih hi ka rilruah a lian em em ṭhin. John F Kennedy khan, 'Ask not what what your country can do for you, ask what you can do for your country’ a ti a. Ram mipuite pawh hian ka ram tan eng nge ka tih ve theih, khua leh tui ṭha ka ni em? tih kan inzawh ve fo a pawimawh ngawt mai.

Ram hruaitute pawhin mawhphurhna lian tak an neih hi eng angin nge an hlenchhuah ṭhin, ram hruai an tum dan leh thiltih tum tihlawhtling turin Conviction nghet leh Principle nghet an nei em? MLA or Minister nih ve duha chumi atana Vote zawn nana thil tih theih miah lo tura ngaih; tiam ta maite hi ram leh hnam pawi sawina leh tihmualphona a ni. Hetiang chunga MLA tlingte ramin a chhawr lo a, ram leh hnam mai ni lo, kan rinna thlarau nun leh kan Society thlenga nghawng ṭha lo tak neih theihna a ni. Ram hruai hna thawh kan tum chhan, Politics kan khelh chhan hi chiahpuam ang leka hman kan tum a nih chuan kan damlaiin ṭhangtharten chil min chhak ang a, kan boral niin kawlpui kheng thlawn taa ngaiin an kut an beng ang.

Ram hruaina hi 'Sum siamna hmun' a ni lo va, hnathawhna hmun a ni a. Sorkarna siama rorel leh thuneihna chan hrim hrim hi a pawimawh lo a, a ṭul hek lo. Kan tum leh a pawimawh ber chu ram mipuite hnena sorkar ṭha pek a ni. Thudik zawng lo a, thiltih fel lo leh dik lo sawi mawia ṭan khawh tur ni lovin, mahni dik lohna a awm pawha huaisen taka pawm a, insiam ṭha ngam hruaitu kan mamawh. Sorkar ṭhaah chuan ṭhil ṭha tih a awlsam a, thil sual tih a harsa ṭhin. Sorkar ṭha lovah chuan mi dik lo te an hausa ṭhin a. Sorkar ṭhaah chuan retheih a zahthlak ṭhin. Sorkar ṭhaah chuan mipui an himin an hlim a. Ram roreltute an ṭhat loh chuan mipui mangangin an rum ṭhin. Party induhsakna pawh hi sorkar ṭha kan neih loh vanga awm chauh a ni. Sorkar ṭhaah chuan mi tin duhsak bik an ngai lo. Sorkar ṭha ‘Good Governance’ (Ṭhat loh theih lohna bawm) nei ila chuan tu mah hi duhsak bik an ngai lo vang.

Ka ngaihtuah ṭhin. 'Ruling tan chauh' tih chhinchhiahna thinlungin ram leilung fate chanvo chang ve phak lova a siam chhung chuan ram nuam kan siam thei ngai lo vang. Kan Pindan langsar lai bera 'Rorelna dik tui anga a luan a, dikna luipui angin luang rawh se' tih kan tar hi kan thinlungah a takin luang se, chutiang turin Mizoram leh hnam tan hian kan beih a, kan ṭan fat fat zel a ngai a ni.

Mi tam tak, ram leh hnam ṭhatna duh tak tak vanga retheih, tlakchhamna, nasa taka tuar, mi nuihzat leh dahhniam hlawh, thawpik taka awm mek an awm tih ka hria. Ṭhenkhat chu tunah pawh beiseina aia beidawnnain a hneh mek, kan ramin thil ṭha lo zawk a thlen lohna tura beiseina la um fan fan ate hi an zahawm ka ti ṭhin.

Sorkar ṭha siam tur hian mipui kut hi a chak em em a, kan pawimawh hmasa ber bawk. Mipui hian kan hlutzia hi kan chhuta kan hriat a, kan vawn ngheh tlat a ngai tak meuh. Ram leh hnam hmasawnna thlen tur leh kan zahawmna humhim turin kan beng fah zawng leh mihring chak lohna ni fo duhamna leh tlakchhamna hman ṭangkai tuma tawktarh chi tin tiama min rawn hnaihtute hi kan tan, kan ram leh hnam, kan sakhaw tan an him lo tih hi a thunawn ang maia kan vawn khiau a ṭul. Hetiang Level leka ding a, min en a, hruai mai mai tur kan ni tawh lo va, kan tana thawk tura inpe, intiam an ni. Kan tlawn tur an ni lo va, kan hlauh tur an ni hek lo.

Sorkar tha tak tak siam tur hian Sorkar leh mipui kan INLÀWM tawn a pawimawh. Sorkarin mipui a kaihhruainaah hmasawnna kawng zawha hlawhtlin a tum tak zet em? Minister, MLA, Officer rual leh Party-a thuneituten ram leh hnam hmasawnna tur a nih dawn phawt chuan anmahni sum leh pai, an dinhmunah tlakchham leh harsat hi huam a ngai a ni. Rethei turin mipuiin kan phût a ni lo, sorkar ṭha, ram hmasawn, ram nuam, ram hlim leh him kan neih theihna tura retheih huam ngam kan duh a ni zawk. Mipui dinhmun siam ṭhat lam aia mipui thlante'n anmahni dinhmun ṭhatna tura hma an lak hmasak zawkna hmunah sorkar ṭha leh ram hmasawnna a thleng ngai lo.

British awpna aṭanga zalen Malaysia-in anmahni hmasawnna daltu nia a ngaih avanga indang, Singapore khi an Prime Minister hlui Lee Kuan Yew vanga khawvel ram hausa leh changkang hun rei lo te chhunga an nih theih dan hi a ngaihnawm a ni. Ram rethei tak ni ṭhin kha kum 2018-ah khawvel puma GDP per capita sang ber 3-na an ni phak! Eirukna kawnga hmingchhe em em kha eirukna tehfung eiru lo ber ram zingah khawvel pumah 3-na dinhmun an hauh bawk. Yew-a khan Prime Minister leh Minister hlawh hi a tisang a, mi a barakhaih hle. Mahse, kan rama MLA, Minister leh Chief Minister-te hlawh leh pension kan tihsan chhan nen chuan a inpersan hle. Anni mikhual thlenna, damlo kan, ruang thawn chhuah a hautak lutuk, kan hlawhin a daih lo tih lam ni lovin, mi ṭha zawkin ram rorelna leh hruaina hna thawk tura koh luhna atan a ni an tih!

Tunah chuan Ram hruaitute hausakzia thu te, ruling party leh opposition party hleihneihna nghawngkawl leh inthliarna khaidiatin mi tam tak sal beh thute hi kan hriat tam ber a la ni a. Ṭhenawmten dinhmun sang taka rahbi an ker laiin retheihna thliarkar khawharthlak takah kan unau mi tam tak chu ngaihtuahna fim pawh pu thei lo khawpin an la awm a. Kan ṭhenawma kan unau leh kan ṭhiante tlakchhamnain a kaihkuah chhung chuan keini hi hlawhtling intiin, nuamsa tak leh hnianghnar taka kan awm hi a rem lo.

Dinhmun khirh leh harsa taka an awm avangin kan unau tam zawk chu an tel ve ngei ngeina tur khawtlang leh Kohhranah pawh an inkiltawih ṭan mek a, he kan ram ngeiah hian mikhual dinhmun pawh luah pha lo kan unaute hian thinlung an tina ṭhin ngawt mai. Kan nihna dik tak ni si lo a, zeldin thu leh tuna tih tur leh tihtheih, tih ngai thil ṭha tam tak nakina tih tura khek a, nachhawkna damdawi ei anga muangchanga inawih khawtlai nan hun a awm tawh lo.

Martin Luther King Jr-a’n thusawi hian min hneh ṭhin, "Tun hi Democracy thutiam a taka kan chantir hun a ni, zalenna leh intluktlanna nikhua a var a, kan chanvo dik tak pek kan nih hma chuan chawlh leh muanna a awm lo vang, chuvangin lungawi lohna ruahthimpui hi a kiang mai lo vang. Rorelna dik khua a var hma chuan a dik lo do a, a ṭha zawk beiseia ep letna thlipui hian kan hnam lungphum hi a sawi nghing reng ang," tih hi. Rorelna dik in puiah Mizoram mipuite hi chèn a chakawm tawh mang e.

Politics hri ṭha lo avangin kan ṭhenawm, kan veng leh khuaa mite nen hian kan inkarah min daidangtu bang kan siam chawp a. Mahse a nihna takah chuan anni an zalen loh chuan keini hi kan zalen thei bik si lo. Kan him loh chuan anni pawh an him chuang lo. An tlakchham chuan keini hi kan nuamsa thiang bik lo. Mahni hmasial vangin kan ram dinthar turin anni leh keini hi hnunglam hawiin kan mal tlat a thiang lo a, Politics dik lo zawha ngaihtuahna fim hmang thei lo kan nih a rem ve lo.

Kan society hlutna leh nawmna dik lo taka sumdawnna hawia kalpui a, mi hniam zawkte awpbet a, sorkar chakna mahni invulhna atan leh inhrosakna atana hmanga inrikrapnate hi thawnthua chantir a, dikna leh zalenna tuihna lui anga a luan hunte hi kan rilru a dik a, kan huaisen ngam phawt chuan he kan tlangram boruak nuam leh hnam rilru dik pu Mizo hnam kha khawvelin an hmu leh ang.

Ni tin eikhawp dila ṭawngṭai ṭhin kan ni. Ni tin hian kan mamawh loh thil avangin kan buai a, kan lungngai a, kan mangang a, rilru fim kan pu thei lo ṭhin. Mi tin chunga thleng ṭhin thihna avangin keini hi kan la boral vek dawn. Thuneihna leh dinhmun ṭha hi tu mahin kan changin kan nei reng dawn lo. Duham viaute hi a ho ngawt asin. Chuvangin, kan theih ve lai hian midangte tan nung ila, midang pawh ka tan an nung ve thei ang. Midangte tana thilṭha tihsak ngai lo tan midangin kan tan thil ṭha an tih beisei chi a ni lo a, midang hlimna siamsak ngai lo tan hlimna beisei chi a ni hek lo.

Sorkar leh mipui a ṭha zawnga kan INLÀWM tawn hun hunah, ram hruaituin amah aia ram a dah hmasak zawk hun hunah, Sorkar Ṭha ‘Good Governance’ (That loh theih lohna bawm) kan hmu ang a, kan beisei hmasawnna pawh kan chungah a thleng ang. Ram leh hnam tana danglamna, a ṭha zawnga thlen tur hian mi smart tak, thusawi thiam tak, mi tilawm thiam tak kan mamawh lo va, mi huaisen, dikna duh, mi dik rumrut, thusawi ni lova thiltih hmanga ram hruaitu hi kan mamawh hmasa berin ka hria.

Ṭhangthar mithiam, politics ngaihven, thil ṭha duh leh duhtui tak tak kan ngah sâwt hle. Hei ringawt pawh hi hmasawnna niin ka hria. A lawmawm ngawt mai. Hawh u, kan ram tan ṭhalaite hian rilru fim leh nghet tak puin Politics hi i ngaihven zual ang u. DDK leh Zonet a programme hlu tak leh ram leh hnam hmalam fim tak leh fir taka min thlirsak ṭhin Pu J. Malsawmzuala Vanchhawngin MNF party lamah hming a ziak lut ta a. A awmna hmunah Mizoram leh hnam tan a ṭha zawnga danglamna thlentu ni turin duhsakna ka hlan a ni.

- Dr. Lalmalsawma Nghaka, Kulikawn