Written by
- Dr. Lalzuia Colney
SYNOD KHAWMPUIIN MIZO ṬAWNG A VEI
Kumin (2019) Presbyterian Kohhran Inkhawmpui Lian Synod chuan an agenda zinga pakhat chu No. 15-na leh 16-naah, Mizo ṭawng humhalh leh venhim chungchang leh mizo tawng a tam thei ang bera hman tih hi Presbyterian hrang hrang 5, Tuichang, Aizawl Bethel, Aizawl East, Chhimphei leh sakawrhmuaituai aṭangin a lo lut a. A sawitute pawhin thiam takin an sawi a; mahse, hun a chep deuh avangin sawi chak tak takte pawhin sawi lovin Synod Executive Committee kutah an lo bawhzui turin an dah ta a ni.
A rawttu zing aṭanga sawitu chuan Kohhran inkhawm hi Mizo mipuite kalkhawm tamna ber leh kalkhawm zinna ber a nih avangin Kohhran hruaitute hian Mizo ṭawng an hman ṭhat loh avangin Mizo ṭawng hi mipuiten Mizo ṭawng kan hmang ṭha lo va, chumi bakah pawh Mizo ṭawng hi hman mai tur ṭawng dang hmanga an ziakte hi ṭhenkhat tan phei chuan eng lam sawina nge tih pawh hriat har tak a ni thei a ni. Chung zinga ṭhenkhat chu han sawi hram ila - Zing ṭawngṭai inkhawmnaah chuan Synod Campus tih te, Presbyterian Communication Department tih te, Familly Guidance& Counselling tih te, Synod Trust Committee tih te, Synod Service Board tih te, Masihi Sangah Kendra tih te, Mihngi te, Sepngi te, Facebook te, whatapp te etc. tihte hi mi upa lam, lehkha pawh zir ve lem lo tan phei chuan a bangbo thlak hle a, engtia ṭawngṭai tur nge tih pawh an hre thiam lo mai thei a ni.
Sawitu dang leh aṭanga lo lang leh chu, khawvel lo danglam zel leh hmasawn zelah hian hmana Mizo ṭawng kan hman ṭhenkhat chu a awm tawh lo va, ṭawng thar a lo piang ve zel a, mi thiam (Philosopher) ten an sawi angin, ‘Ṭawng hi a nung a, a thi thei a, a lo piang ve leh zel’ an tih hi hriat tel a ṭul thu a lo lang ve leh bawk a. Ṭawng hi tih-Mizo tum lutukna hian Mizo ṭawng a tibuai ve thei a; ṭhenkhat phei chuan an phuahchawp a, mi dangin an tawmpui si lo va, Mizo ṭawng a tibuai zo vek thei si a ni.
Hetianga Mizo Synod meuhin Mizo ṭawng humhalh a ṭul thu Presbyterian 5 lai aṭanga lo lut hi a pawimawh a, ngaihtuah mai chi chu a ni hauh lo vang. SEC pawhin fimkhur tak leh uluk taka an zir chian a ngai ve dawn a ni.
Kei ve pawh hi, chhiartuten min lo hre thiam hram se, Mizo ṭawng ka ṭhahnemngaihna tlem han sawi ila. Sikula zirtirtua ka thawh lai hian Middle School-ah leh High School-ah chuan Mizo subject hi min laktir ngar ngar a. MBSE-ah pawh Mizo ṭawng zirlaibu buatsaihtu zingah pawh min telh ve ṭhin a, CBSE thlengin ka tel ve chang a awm. Chuta ṭanga Mizo ṭawng ka hmuh dan han sawi lang ta ila.
1. Ṭawng dang seng luh chungchang: Mi ṭhenkhat Mizo ṭawnga ṭawng sengluh ṭha lo ti an awm a, a dik ve tho mai. Hei hi Mizo ṭawng humhalh an duh vang tho a ni a, a
ṭha ve tho. Amaherawhchu, hun a lo kal zel a, pi leh pute hun lai, kum za liam tawh hnua ṭawng an hman kha ṭhangthar hunah chuan khawvel hmasawn zelna avangin an ṭawng hman tam tak chu a ṭangkai vak tawh lo va, mi thiam, (Psychologist)-in Philosopher tan an sawi ang bawkin ṭawng chu nung, thi thei, lo piang ve leh ṭhin ang hi an ngaihdan a ni a. Hei hi a dikzia chu Bible-ah meuh pawh an lehlin hmasak lamah chuan heng - savun uaiin peng, buannel, saphun, phuhrin, hrai hnusi, tuizangkhauh, zangtan, rahka vialah, themkawl, i lo maih ta, a hreng, hmuih, mitlak dawithiam, dovankai, etc. tih angte hi Mizo ṭawng an hman a ni. Tunah chuan ṭhenkhat hi chu a thi tawh a, kan hmang tawh lo va, hriat pawh kan hre tawh lo a ni. Hmana pi puten an hman loh, hriat pawh an hriat bik loh kha a lo piang ve ta a, Radio, T.V, telephone, Mobile Phone, Electric, Ruihhla, Number Four, Drugs, AIDS/HIV tihte hi hman a ni a, khawlai ṭawngah phei chuan Funte, Pehteh, Standing, K.S. tihte hi hman a ni bawk. Kan pi pute kha lo tho leh sela, an bangbo ve hle tawh ang.
2. Ṭawng dang seng luh Mizo ṭawng tihhausakna: Ṭawng dang seng luh hi khap bur chi chu a ni bik lo vang, a nihna a thuin Mizo ṭawng tihhausakna a ni tih kan hriat a
ṭha. Kan hriat angin, Sapṭawng hi khawvel pum hriat a ni hial a, anni pawh hian an aia hnam upa zawk - Grik, Hebrai, Latin leh Aramaic ṭawngte an la nasa a ni. Chu chu Sapṭawng tihhausakna a ni mai. Tunah chuan keini pawh Sapṭawng tel lova thu kan sawi theih lohna a awm ve tho.
Entir nan: School, Pen, Bible, Chairman, Secretary Speaker, Committee, Music, Presbyterian, Synod, Pastor, Centenary Hall, Kamis tihte, Saptawng kher lo hnam dang tawng Choka, Mawza, Alu, etc. a tam mai. Tunah chuan, “Bus ticket out rawh,” ti ila, Mizo ṭawng pangngai chu ‘rawh’ tih chauh hi a ni. Tih-Mizo tum ta ila, “Lirtheia zin nan kalna tur lehkha va lei rawh,” ti ila, kan buai viau ang. “Bed rooma electric light kha off rawh,” ti ila, Mizo ṭawnga sawi kher kan tum chuan, “Mutna pindan chhunga kawlphe hiltihtheihna eng kha timit rawh,” tih a ngai ang a, miṭhenkhat chuan kan sawi thiam lo hial zawk ang. Chuvangin, ṭawng dang Mizo ṭawnga kan hman tawh tihdanglam kher hi chu kan harsat phah zawk tawh ang. Ṭawng dang kan ṭawnga kan sengluh tawh hi ṭhenkhat chuan hming hran vuah talh an tum a, heng petrol, diesel, khawnvartui te hi hmun khatah dah ta ila, “Mama, tuialhthei kha han la teh,” ti ta se, a eng ber nge an lak ang? Tuialhthei tih kher pawh hi a ṭul lem lo.
3. Mizo ṭawng hman dik chungchang: Mizo ṭawng hi ṭawng a nih avangin a ngial a ngan (literary meaning) kher anga hman tum hi a dik ber chuang lo. Entir nan, luakchhuak, ekchhuak, zunchhuak, mutchhuak tih angte a chhuah hmain chhuak kan ti vek zel.
Khanchhuk pawh a phei thei ang bera kham a ni a, kawi (inbahna) pawh a bial a ni. Chhuatthlang pawh chhuat aiin a thlang bik chuang lo va, tapchhak pawh tap aiin a chhak chuang lo. Lu tan kan tih pawh a nghawngah kan tan a, lumet pawh sam kan met a, lo vah pawh thing kit sawina a ni tho. Malhlim kan tih pawh hi puan a ni kan hlim. Hengte hi tawng a ni tih kan hriat a ṭha. Ṭhalai ṭhenkhatten lumet pawh sam met an tih hi tih tawh loh a ṭha.
4. Rev. Zairema kha: Kan mi thiam, Mizo chuan kan tirhkoh Paula tih theih hial kha han sawi ta ila. Bible translation neih lai khankei ve pawh hi Editing Group-ah min telh ve a. Chuta Rev. Zairema thusawi ka hriat reng chu, “Bible hi kum 50 a tlin chuan lehlin ṭhat zel a ngai,” a ti a. A chan chu ṭhangthar lo awm zelte hian ṭawng hlui kha an hriat loh vang a ni. Chuta a sawi pakhat chu, “Sapṭawng hi lehlin tur a ni va, Mizo ṭawnga dah tur a ni. Kan lehlin chuan, Good Morning tih hi ‘Zing ṭha’ tihna a ni a, Good Night tih pawh hi ‘Zan ṭha’ tihna a ni ang, tih hi a sawi a. Mi pakhat hian Bible chang (I Kor.15:16) thu hi a zawt a, “. . . I tuh thin pawh a thih zet loh chuan tihnunin a awm hlei nem,” tih thu kha a ni a. A zawttu chuan thlai chi chu a thih si chuan nung tur, ṭo/ṭiak tur a awm loh thu a sawi a. Chuta Rev. Zairema chhanna chu, “he thu hi ṭawng a ni,” tiin a chhang. Hei hi a dik khawp mai. Kan sawi tak ang kha, mutchhuak, zunchhuak, tapchhak, kawi, tihte pawh kha ‘ṭawng” a ni tih kan hriat a ṭha ang. Kawi hi a dik lo, a bial a ni si tih ṭalh chi a ni lo a, ṭawng a ni mai.
5. Mizo ṭawng thumal lam dan: Ṭawng lam dan hi han sawi leh hram ila. Verb leh adjective-ah hian kan hmang deuh ber a, kan tih lam danglam chu modify tiin kan sawi ang a. Thu mal pakhat pawh hi modify leh modify tiin kan nei ṭhin. Entir nan, kan modify ṭhin ṭhenkhat chu- Hmu, liak, beng, deng, ziat te hi lo en ila.
1. Lala chu ka hmu a.
Ka hmuh veleh ka chibai. (Modify)
2. Chi chu kan liak ṭhin.
Kan liah chuan a al tih kan hria. (Modify)
3. Lalan khuang a beng.
Khuang a ben chuan an zai tui hle. (Modify)
4. Thangan lung a deng.
Lung den a chak hle. (Modify)
5. Zawngṭah a ziat.
A ziah zawh hunah kan ei ang. (Modify).
Modify ve leh entir nan han sawi leh ila.
1. Thangi chu a zai thiam hle.
2. Ka ziak kha ka ziak zo tawh.
(Ziah tih loh tur)
3. Lala chu a tlan chak hle.
4. Mautam ṭam an tuar.
Kan mi hmasaten Mizo ṭawng an modify ngai loh ṭhangtharten kan modify tak maite hi chhinchhiah bik ta ila. Tuar tih hi an modify ngai lo. Hlaah pawh, “A tuarzia ka hriatin, ka mittui a tla ṭhin,” tih a ni. Chutiang deuh bawk chuan ziak tih hi an modify ve ngai lo. Judaten Pilata hnenah Isua chu Judate lal tia ziak tura an ngen chuan, Pilata chuan, “Ka ziak kha ka ziak zo tawh,” (Joh.19:22) a ti a. “Ka ziah kha ka ziak zo tawh,” a ti lo.
NGO pakhat Mizo ṭawng him tur bera ngaih pawl pakhat chuan Mizo ṭawng ziak dan bu an siam a, a bu hmingah chuan, “Mizo ṭawng ziah dan,” an la ti ṭalh bawk. An constitution buah chuan pawl hruaitu pawh “Puipate” zu ti tlat a. Hei hi Kohhran ṭawngkam a ni tih hriat a ṭha. Hemi bakah hian Seminar Programme an siamin, Secretary chuan Chawhma hun - Chawhnu hun tih awm tak kha, “Chawhma Inkhawm... Chawhnu Inkhawm,” zu ti tlat bawk a. Heng hunte hi Inkhawm tih hmanna hun chu a ni hauh lo mai le.
A dang leh, Mizo ṭawng kan hman dik loh ṭhin chu thil neitu Possesive Case kan hmanin a thil neih chu a dawtah kan dah ṭhin. Entir nan:
1. Bawng ke chu a lian hle mai.
2. Minister nupui pawh a tel ve.
3. YMA Branch an din ve ta.
4. MUP Unit a ding bawk.
Hetiang hi Mizo ṭawng hman dan a ni a, a neitu aiin a thil neih chu Nominative Case-ah kan dah hmasa ngai lo. A thil neih kan dah hmasak chuan, Ke bawng chu a lian hle mai. Nupui Minister pawh a tel ve. Branch YMA a ding ve ta. Unit MUP a ding bawk. A bik takin, YMA branch hi a din tirh leh a hnu deuhah pawh ‘Brach YMA’ an ti ve ngai lo. Tun hnaiah Branch YMA tih kan ching ta hi a dik lo. Branch khan YMA kha a ta a ni lo va, YMA khan Branch kha a ta a ni zawk. Hei hi hriat thiam hram atan a ṭha.
Kohhran lam hian hruaituten Mizo ṭawng an hman dik loh fo chu, ‘Ṭantu i lo sawm tawh ila. Zai pawl i lo sawm tawh ila. Thuhriltu i lo sawm tawh ila’ tihte hi a dik lo. “I lo sawm tawh ang u,” tih zawk tur a ni.
Gender chungchang hian Mizo ṭawng kan hman dik loh fo chu, hmeichia leh mipa kan sawi kawp dawn chuan hmeichhia lam hmasak ṭhin tur a ni. Pi leh pu, nu leh pa, nula tlangval, a hmel a pa tih tur a ni. Thil pakhat, ‘Mipat hmeichhiatna’ tih erawh hi chu mipa lam hmasak tur a ni ve thung.
Mitthi chanchin ziaknaah hian fa nihna zat, 3-nani turin, 4-na ni turin tih ang hi kan ching a, “Pathumna a ni/ palina a ni/ pangana a ni etc. tih tur a ni.
Kalkhawmnaa Kohhran hruaituin, “Tlem tein/ tawitein kan ṭawngṭai ang e,” tih aiin, “ ṭawngṭai ang u” tih mai a ṭha.